د حافظ شاعری
د لغت پہ لحاظ حافظ د پښتو ادب د ټولو نہ ګران شاعر دے ۔ د حافظ د شعر پہ لغت چې قاری پوھہ شی پہ معنیٰ مقصد پوھېدل ھیڅ ګران نۂ وی ۔ پہ شعر کښې د تشبیھ ، استعارې یا نور څۂ فنی کړکېچ نۂ وی ۔سمہ دمہ بیانیہ شاعری دہ ۔ خو حافظ پہ کلام کښې تلمیحات ډېر زیات دی قرآن مجید حافظ دے د قرانی واقعاتو تہ ډېرې زیاتې اشارې پکښې موندې شی د قصیدې شاعر دے پہ دې باندې ھغہ پخپلہ ھم رسېدلے وۂ ځکہ خپل ځان د فردوسی پہ صف کښې ودروی ۔
اودۂ بخت ئې رخت د شعر کړو بې قدرہ
کہ حافظ فردوس طوسی غوندې شاعر شی
فردوسی ھم د محمود غزنوی پہ فرمائش باندې شاھنامہِ اسلام لیکلې وہ چې پکښې د مسلمانو او کفارو تر منځہ د جنګونو حالات درج دی ۔
د حافظ د کلام مجموعہ چې الحاج فقیر محمد عبدالسلام پہ ۸ ذیقعد ۱۳۵۳ ھ کښې چاپ کړے وۂ ۔ دا د دیوان پہ پہ شان ردیف وار نۂ دہ ۔ حافظ لیکلے د دیوان پہ شکل کښې ھم نۂ دے ځکہ چې پہ دې کښې ګڼې پټۍ موجود نۂ دی ، چې کومې یو دیوان لۂ پارہ ضروری وی ۔ دیوان د حروفِ تہجی پہ ترتیب ردیف وار لیکلے شی لکہ زمونږ د نورو کلاسیکی شاعرانو دوانین ۔ الحاج عبدالسلام د حافظ کلام د مضوعات پہ لحاظ پہ پنځو بابونو وېش کړے دے ۔ باب اول پہ بیان د توحید و رسالت کښې باب دوېم پہ بیان د عشق حقیقی کښې باب دریم - ضرورتِ مرشد کامل و نصیحت سالکان باب څلورم عشق مجاز او باب پنځم نصیحت د عام خلائق لہ پارہہ– دا تقسیم پہ ھیڅ لحاظ درست نۂ دے ۔ شاعر متنوع مزاج وی دا مشاھدہ پہ اکثر شاعرانو کښې کېدے شی چې پہ یو غزل کښې عشقِ حقیقی عشقِ مجاز دواړہ موجود وی کلہ کلہ غمِ دوران اوپښتون ولی ورسرہ ھم موندے شې .
د حافظ د کلام پہ مجموعہ کښې څلور نظمونہ دی یو د مصرعو تر حد مخمس دے
الف اسم د مولٰی دے ۔ لاشریک او بې ھمتادے
لہ نقصانہ مبرا دے ۔ حق دانا بینا شنوا دے
بې آلاتو کاریګر
ب بنا پنځۂ پورہ کړہ ۔ پنځۂ نور ھم ورسرہ کړہ
جنګ لہ نفسِ امارہ کړہ ۔د خناس وولی اُوپرہ کړہ
نھالہ وہ طیب شجر
دا بل ھم د مصرعو تر حدہ مخمس دے
الف اول چې احدیت وۂ ۔ خود پہ خود ئې سلطنت وۂ
بیا خواھش ئې د کثرت وۂ ۔ نُور پېدا پہ نېک صورت وۂ
تر کلیاتو مقدم
د دریم نظم جوړښت د نظم پہ مسمط نظام کښې نۂ فټ کېږی
د حافظ خپلہ اختراع دہ ۔ اولنے بند ئې د مصرعو تر حدہ مثمن دے او نور مسدس دے۔
الف اول لہ کائناتو ۔ نور دپاک نبی نېک ذات وۂ
خوش سیرتہ نېک صفات وۂ ۔ لکہ نمر اوځلېدۂ
انس و جن کۂ ملائک وو ۔ دعدم پہ شپہ کښې ورک وو
نمر صادق اوخوت رڼا شوہ۔ھر چا خپل وجود موندۂ
ب بشرہ د رسولِ پاکہ ۔ لہ بزرګۍ دہ سھم ناکہ
مګس کلہ پرې وېسیا کہ ۔ رب و دۂ تہ وې لولاکہ
ھفت زمین او ھفت افلاکہ ۔ ستا پہ مخ وجوړېدۂ
ځلورم نظم دې جوړښت پہ اولسی رنګ لری
اے داعی ھادی برھانہ ۔ پہ دیدار مې مشرف کړہ
نورانی بدرِتابانہ ۔ پہ دیدار مې مشرف کړہ
دا دنیا دہ کہ عقبیٰ دہ ۔ ستا دمخ پہ نُور زېبا دہ
اے مُنیرہ درخشانہ ۔ پہ دیدار مې مشرف کړہ
د مخمس او مسدس روایتی انداز دنورو کلاسېکی شاعرانو پہ دوانینو کښې
ملاحظہ کېدے شې ۔ خو داسې مخمس لیکل د روایتی انداز نہ اسان دے ۔ مولانا حالی چې مسدس لہ نوے جوړښت ورکړو ۔ بیا ډېر وختہ پورې د حالی پہ جوړښت کښې لیکلے شوے دے ۔ اوس زمانہ د معرا او اذاد نظم دہ ۔
حافظ پہ یو نظم کښې د انبیاؤ ذکر او د ھغوی معجزې بیان کړې دی ۔ پہ یو قصیدہ کښې د اولیاؤ ذکر پہ یوہ قصیدہ کښې د رښتنی عاشقانو ذکر او پہ یوہ قصیدہ کښې د ذی حشم بادشاھانو د دنیا نہ خالی تلل او پہ ځنو د عذاب مسلط کېدو ذکر
شوے دے ۔ یو قصیدہ کښې د نبی ؏ شجرہ نسب بیان شوے دے ۔ کۂ د فن پہ لحاظ د حافظ شاعری ډېرہ د اوچتې پائې نۂ دہ خو د پېغام او د معنې مقصد پہ لحاظ اعلیٰ او ارفع دہ ۔
د حافظ شاعری مونږ پہ دې موضوعاتو کښې ویشلے شُو۔ عشقِ حقیقی ، عشقِ مجاز، پند و نصیحت ، فراق د محبوبینو ۔ خو بغېر لۂ دریو نظمونہ چې یوہ موضوع
لری نور ټول موضوعات پہ یو بل کښې قصائدو او پہ غزلو کښې خلط ملط شی ۔ پہ قصیدہ او غزل کښې دا پابندی نیشتے ۔