You are free to redistribute this book in pdf format. If you make use of any part of this book you must give appropriate credit to the author. You may not remix, transform, or build upon the material without permission from the author. You may not use the material for commercial purposes

ټړون

د خپل خوږ پلار پہ نوم

چې ښائستہ ځوانی او سړیتوب

ېې خلقو نۂ ھېرېږی

یو څو خبرې

اتفاقاً مې لېپ ټاپ کښې پہ حافظ الپوری باندی یوہ ډاکومنټری پہ نظر شوہ چې بختیار خټک لټون ټی وی لہ پارہ جوړہ کړې دہ ۔ د بابا د نواسو معلوماتو او د څۂ نورو ادبی ملګرو خبرو تہ چې غوږ شوم ۔ پہ زړۂ کښې مې راغلہ چې حافظ باندې د خپلې برخې کار کول ضروری دے ۔ پہ حافظ باندې چې ډیوہ رېډیو باندې کلہ پروګرام کېدۂ پہ پېنل کښې شامل وم ۔ د حافظ د شاعرۍ پہ اسلوب باندې ډاکټر یار محمحد مغموم ، ھمایون ھمدرد او راقم الحروف خبرې اترې کړې وې ۔ بیا مې خپل کتاب حسېن ملک پوری(تحقیق اوتنقید) کښې د حسېن او د حافظ لږ شان تقابلی جاج اخستے وۂ ۔ خو لہ دې نۂ وم خبر چې دومرہ تشنګی بہ وی ۔ بختیار بار بار د حافظ د کلام کمی تہ بہ اشارہ کولہ ۔ د شاعر شاعری د مقدار نہ د معیار پہ تلہ تللے کېږی ۔ د غالب دیوان د اردو ژبې د ډېرو شاعرانو پہ مقابلہ کښې ډېر وړوکے دے خو غالب د نولسمې صدۍ د نړۍ د ټولو نہ لوے شاعر دے ۔ بیا د حافظ مشر نواسی فضل الودود حافظ د شاہ جھان او دار شکوہ ھم عصر کړو ۔ خو دې تہ یې نۂ دی کتلی چې حافظ د احمد شاہ بابا د ځوی تیمور شاہ ذکر پہ کلام کښې کړے دے ۔ د شاہ جھان او د تېمور شاہ تر منځہ د عمر ډېر لوے فرق دے ، د شاہ جھان د حکومت دور دے ۱۶۲۸ ء نہ ۱۶۵۸ء پورې او د تېمور شاہ دور دے ۱۷۷۲ء نہ ۱۷۹۳ ء دا تقریباً د یو نیم سلو کالو فرق دے ۔ د حافظ دومرہ ژوند وۂ چې د شاہ جھان پہ وخت کښې ژوندے وۂ او ورستو د تیمور شاہ پہ دور کښې ھم ژوندے وۂ ۔ بل نواسی عبدالباقی د اخون درویزہ بابا د ځوې کریم داد مرید کړو ۔ دا ھم ناممکن خبر دہ ۔ یو ادبی ملګری چې تعلق یې د د حافظ الپورۍ ټولنې سرہ دے د سپین کټہ باز پہ ځاے سپین ګوتې باز اووې پہ یوہ بلہ وډیو کښې د عسرت ورځې چې معیٰ یې دہ د تنګسیا ورځ یعنی د قیامت ورځ پہ ځاے د عشرت پہ ورځی مې واورېدل ۔ زۂ پہ دې نتیجہ اورسیدم چې پہ حافظ باندې تراوسہ د زړۂ نہ کار نۂ دے شوے ۔ چې د حافظ نور څۂ لیک نۂ دے پاتې او د نواسو معلومات ناقص دې کۂ چا د حافظ د نواسو د معلوماتو پہ بنیاد خپل د تحقیق عمارت جوړ کړے دے ۔ ھغہ قابلِ اعتبار نۂ دے ۔ ما څخہ یو ذریعہ پاتې شوہ د حافظ د کلام چاپ نسخہ چې الحاج فقیر عبدالسلام صیب ۹۱ کالہ مخکښې چاپ کړې دہ ۔ د حافظ د کلام قلمی نسخہ ما د بټلو سرور خان د بالخت لاندې لیدلې وہ خو د بټلو د خانانو کورونہ د ۲۰۰۵ء پہ سختہ زلزلہ کښې د خارو ډېرانونہ جوړ شوی وو ۔ د حسېن او د حافظ دواړو قلمی نسخې اوس پہ لاس راتلۂ امکان نۂ لری ۔ راتلونکے نسل د بټلو دخانانو د جی لالہ فېروز خان اوسعدﷲ اېډوکېټ پہ شان ادبی ذوق بہ لری ؟

د عبدالباقی دې خبرہ باندې مې زړۂ ډیر خوږ شو چې فقیر عبدالسلام د مونږ نہ زمونږ د نیکۂ نسخہ پټہ کړہ ۔ ھغۂ دا نسخہ د حکومت پہ زور ستاسو د لاسہ حاصل کړې وہ او بیا پہ دومرہ محنت چاپ کړې دہ ۔ چې خپل وس یې پرې کړے دے ۔ لمن لیکونہ یې کړی دی او د ټولو ګرانو الفاظو معنې یې ورکړې دی ۔ چې لوے زیار دے

ډاکټر اقبال

د حافظ د ژوند حالات د ھغۂ د کلام پہ ائینہ کښې

حافظ الپورۍ تعلق د دوابې ھشنغر سرہ وۂ ۔ حافظ د دوابې نہ الپورۍ تہ لاړ او ھلتہ میشتہ شو ژوند یې پہ الپورۍ کښې تېر کړو او اوس ھلتہ دفن دے ۔ د حافظ نوم عبدالصمد وۂ ۔ د قامہ یوسفزے مندڼ وۂ۔ پېدائش تاریخ یې د رحیم شاہ رحیم مطابق ۱۱۵۶ ھ او د وفات ۱۲۱۵ ھ دے ۔ نۂ پوھېږم چې رحیم شاہ رحیم دا تاریخ د کوم ځاے نہ ایستلے دے ګنی د حافظ د مزار پہ کتبہ باندې تاریخ نۂ دے لیکلے ۔ د حافظ بابا پہ نواسو کښې ماسټر فضل الودود د خېبر نیوز او د لټون تی وی پہ دوؤ ډاکومنټریانو کښې د حافظ بابا ددې شعر نہ د حافظ د عصر تعین کړے دے ۔

اورنګ زېب داراشکوہ شاہ جھان لاړۂ
پاتې تۂ بہ څو مقیم بہ دا جھان ئې

چې ماتہ صحیح نۂ ښکاری ۔ حافظ پہ خپل دیوان کښې د نورو مشھورو شخصیاتو ذکر کړے دے چې د ھغوی زمانہ د شاہ جھان ، داراشکوہ او د اورنګ زېب نہ ډېرہ ورستۍ دہ ۔ لکہ احمد شاہ ابدالی ، تېمور شاہ ، فېضﷲ خان اومیاں عمر

چې ھند سند یې ګېرہ وہ ایران طہران احمدشاہ
د سلطنت د باغہ لاړ پہ فرار پاتې نۂ شۂ

د احمد شاہ ابدالی تاریخ پېدائش دے ۱۱۳۵ھ او وفات ۱۱۸۰ھ دے ۔ د احمد شاہ ابدالی ځوی تېمورشاہ سرہ فېض ﷲخان د مشھور کلاسیکی شاعر معزﷲ خان ځوې د معستجاب مومند کړوسې ډغرہ اخستو کوشیش کړے وۂ چې ځان یې نېست نابُود کړو د حافظ شعر دے ۔

فېضﷲ پہ تېمور ځان نیست و نابود کہ
د کرړو د نہنګ جنګ وتہ څۂ توان دے

د تېمور شاہ د پېدائش دے ۱۱۵۸ھ او د وفات نېټہ دہ ۱۲۰۳ھ او مستعجاب مومند خوشحال بابا داسې یاد کړے دے

مستعجاب مومند کۂ چرګہ د مغل دہ
زۂ خوشحال خټک یم باز ځاے مې غر

حافظ پہ خپل شعر کښې د څوکنو میاں داسې یاد کړے دے ۔

رند د خټکو غروب اوکړو لکہ نمر د عصر
چې شاہ غریب ترې خوشبُو وړہ عطار پاتې نۂ شۂ

د میاں عمر ځوے د محمدی صاحبزادہ د مرګ تاریخ قلندر مومند د علی خان لۂ دې شعر

سن د ھجر غر وۂ سر د کاڼی ترې کم تر وۂ
ورځ د دیارلسم د ذې الحجې وہ پہ تحریر کښې

نہ ۱۲۲۰ ھ اخذ کړے دے ۔ د علی خان یو غزل دے چې مطلع یې دہ

چې د خیال پہ لاسو تن د دلبر نیسم
د ھلک پہ دود پہ لاس کښې قمر نیسم

د حافظ د غزل مظلع دہ

زۂ چې زلفې پېچ وتاب د دلبر نیسم
د جلاد و تېرو تُورو تہ سر نیسم

د علې خان یو نظم دے چې نعتیہ کلام دے

اے پہ حق د حق رھبرہ ۔۔ لاس د خداے دپارہ راکړہ
ھم تر ټول مخلوقات غورہ ۔۔ لاس د خداے د پارہ راکړہ
اے نبی پاکہ مرسلہ ۔۔ پہ مرسلو کښې افضلہ
ھم اخرہ ھم اولہ ۔۔ لاس د خداے د پارہ راکړہ

دا د حافظ نظم دے

اے داعی ھادی برھانہ ۔۔ پہ دیدار مې مشرف کړہ
نورانی بدرِ تابانہ ۔۔ پہ دیدار مې مشرف کړہ
دا دنیا دہ کۂ عقبیٰ دہ ۔۔ ستا د مخ پہ نور زېبا دہ
اے منیرہ درخشانہ ۔۔ پہ دیدار مې مشرف کړہ

علی خان او حافظ ھم عصر شاعران دی دواړہ د ھشنغر دوابې دی ۔ کوم یو د بل نہ متاثر شوے د ھغۂ پہ زمکہ یې غزل لیکلے دے ؟ خو زما خیال دے علی خان د غزل ډېر ښہ شاعر دے ۔ د ھغۂ د غزلیاتو پہ زمکو محمدی صاحبزادہ او قبر علی خان ھم تظمینونہ کړی دی ۔ حافظ غزل کم او قصائد ډېر لیکلی دی ۔ کاظم خان شېدا ، علی خان ، محمدی صاحبزادہ او حافظ د یو عصر شاعران دی ۔ فضل الودود پہ وېنا پسې کۂ ځُو بیا خو حافظ افلاطون او سکندر اعظم ھم یاد کړی دی ۔

دینی تعلیم یې پہ خوزاخېلہ سوات کښې حاصل کړے وۂ ۔ قران مجید یې حفظ کړے وۂ پہ دې سبب پہ حافظ باندې مشھور وۂ ۔

حافظ بې مالہ غنی دے کۂ شاکر شی
چې پہ زړۂ یې قرآن ، سبع المثانی دہ

پہ اخلاص مې پہ قران لاس لګولی
نېک جلیس انیس خوش طبع یار زما دے

د حافظ بابا بل نواسی عبدالباقی د لټون تی وی سرہ پہ مرکہ کښې اووئیل چې حافظ د اخون دروېزہ بابا ځوی میاں کریم داد نہ لاس نیوہ کړې وہ ۔ حوالہ یې ددې شعر ورکړہ

یو عالم وې بل شھید شوې عجیبہ درِفرید شوې
د کانجو میاں کریم دادا ما نیولې لمن ستا دہ

د میاں کریمداد شھادت نېټہ دہ ۱۰۷۲ ھ دہ ۔ دا ممکن نۂ دہ چې حافظ ۱۰۷۲ ھ نہ څۂ مخکښې میاں کریم داد نہ لاس نیوہ او کړی بیا پہ ۱۲۰۳ھ کښې د تېمورشاہ او فیضﷲ د واقعې ذکر اوکړی ۔دوئیمہ د قصیدې ردیف دے ، ما نیولې لمن ستا دہ دا چې پہ قصیدہ کښې څومرہ بزرګانو ذکر موجود دے ورسرہ ما نیولې لمن ستا دہ لیک دې ۔ دې نہ مونږ دا نۂ شُو اخذ کولے چې حافظ میاں کریم داد نہ لاس نیوہ کړې دہ ۔ رحیم شاہ رحیم چې پہ خپلې مقالہ کښې کوم د پېدائش او د وفات کالونہ ښودلی دی قیاس تہ نیزدې دی ۔ د حافظ دوہ ځامن دی وصال او اولیاء د نواسو یې دعویٰ دہ چې دوي د وصال اولاد دے ۔ د اولیاء ذکر د بابا پہ دیوان کښې څۂ داسې شوے دے ۔ یوځل یې د راتلو ارمان کوی۔

کہ د راتلو خبر پہ ما د اشنا تللی راشی
لکہ پہ ښو پھو صحت د پھر ژلی راشی

اشنا پہ لار د ژوندو تلے رجا نۂ پرېکوم
طوطیان خوږې مېوې د باغ اوخوری نماځلی راشی

کہ تمام علم اولیاء حاصل کا سُود ئې څۂ دے
چې حافظ یوسی ارمان دے پہ ګور نتلی راشی

دا د اولیاء د مرثې نہ څو شعرونہ

ھغہ اشنا چې پہ ماڼې تللے دے رابہ نۂ شی
کہ درست جھان پسې پرہ کړمہ پہ پخولا بہ شی

اشنا مې کوز کړو تور لحد تہ زۂ ښېراز ګرځمہ
د مینې لافې مې دروغ کړلې رښتیا بہ نۂ شی

سپین کټہ باز مې پہ منګُل ناست وۂ ناڅاپہ والوت
کہ درست جھان پسې پرہ کړمہ پېدا بہ نۂ شی

اصلی جوھر زما لہ لاسہ پہ دریاب کښې ډوب شۂ
کۂ ډک سیدونہ پسې وچ کړمہ پېدا بہ نۂ شی

کۂ پہ جھان کښې ښې بشرې د مھرویانو شتہ دے
حافظ بہ ئې څۂ کاندی پہ څېر د اولیأ بہ نۂ شی

دې اشعارو تہ چې اوکتے شې دا ښکارہ دہ چې اولیأ سبق د پارہ ھندوستان تہ تلے وۂ او د حافظ پہ ژوند کښې وفات شوے دے ۔

د بابا نواسی یوہ د قرآن مجید نسخہ ښائی چې دا د بابا د لاس لیک دہ ۔ پہ قرآن مجید باندې ھم د شانګلې د ادبی ملګرو تحفظات دی ۔ استدلال ئې دا دے چې پہ کوم ځاے باندې لیک دی چې دا قرآن مجید د محمد وصال او د محمد اولیأ ورثہ دہ ،د لیک او د باقی عبارت پہ لیک کښې د زمکې اسمان فرق دے ۔ خو دلتہ زۂ یوہ خبرہ کول غواړم ما د بټلو دخانانو پہ کور کښې سرور خان د سعدﷲ اېډوکېټ ورور څخہ د حسېن ملک پوری او د حافظ الپوری قلمی نسخې د ۲۰۰۵ ء زلزلې نہ مخکښې لیدلې وې ۔ د زلزلې پہ دوران کښې پہ بټلو کښې ډېرہ تباھی شوې وہ ډېر کورونہ د خاورو ډېرانونہ جوړ شوی وو۔ د سعدﷲخان مرحوم د کُنډې نہ دا دواړہ نسخې ګډې وډې شوې دی ځکہ چې ھغې اول کډہ اېبټ اباد تہ یوړہ او بیا پېنډۍ تہ خو لہ دې نہ یوہ خبرہ پہ ډاګہ کېږی چې حافظ تہ کاڼہ غُربند غوندې غرئیزہ سیمہ کښې څوک کاتب میّسر وۂ چې د ھغۂ پہ ژوند کښې د ھغۂ دیوان خوشخطۍ سرہ مرتب شو ۔ ګنی د میرعبدﷲ سواتی د دیوان قلمی نسخہ پہ پښتو اکېډېمۍ پېښور کښې د کتو دہ ۔ ځنی پہ تورې سیاھی ځنې پہ شنہ او ځنې پہ سکرو لیک دہ ۔ د شانګلې ادبی ملګری د بابا نواسو لہ د حافظ د لور اولاد ګڼی ۔پہ نېټ باندې د بابا یو بل نواسی بغېر د سوال نہ دا وائیل شروع کړل چې مونږ د اولیأ اولاد یُو زما شکوک ئې پېدا کړل چې دے ولې پہ دې بارہ کښې دومرہ حساس دے ۔ خو دا اوس تحقیق تہ رسول ممکن نۂ دی ۔ ځکہ چې د بابا خاندان څۂ داسی تاریخی خاندان نۂ دے چې چرتہ بہ ئې حوالہ اوموندے شی ۔ دغہ د تا وې ما وې خبرې دی ۔ حافظ د ځوانۍ عمر ښہ پہ مزہ کښې تېر کړے دے ۔ خو د پیرۍ ژوند ئې د عُسرت وۂ ۔

زۂ سېلی طوطی وم پہ خوږو مېوو مې ګشت وۂ
اوس بېنوا ناست یم دھن اوچ خاطر ناشادہ

ملک راتہ فراخ وۂ پېښېدم پہ قدردانو
پرېستم پېرۍ لکہ مردہ لہ لادہ بادہ

اموختہ لکہ طوطی پہ شیرینۍ وم
لکہ زرکہ بنګے خورم پہ نېستګارۍ کښې

ھغہ ھنرمند دانا بالہ شی چې زردار وی
زۂ کہ څہ دانش لرم افلاس مې نادانی شوہ

داسې ګڼ اشعار دې چې د حافظ د ژوند مختلف اړخونہ د سړی پہ مخہ کوی ۔پہ “عندلیب سوات “ کښې چې شېر افضل خان بریکوټی د حافظ پہ حقلہ معلومات ورکړی دی وېنا دہ چې د حافظ بل دیوان موجود دے پہ ھغې کښې د حافظ پہ ځاۓ فقیر تخلص استعمال کړے دے ۔ څنګہ چې ما مخکښې اووئیل چې ما د بټلو خانانو پہ کور کښې سرور خان څخہ د ۲۰۰۵ء د زلزلې نہ مخکښې د حافظ الپوری قلمی نسخہ لیدلې وہ ۔ سرور خان حیات دے دا تصدیق د ھغۂ او د ھغۂ ځوی نہ کېدے شی ۔ زۂ بټلو تہ د حسېن ملک پورې قلمی نسخې پسې تلے وم او د “حسېن ملک پوری تحقیق او تنقید ” پہ صفحہ ۱۳۳ مې دحسېن او ګاونډی شاعر حافظ الپوری عنوان لاندې د دواړو تقابلی جاج اخستے دے ۔ پہ ھغہ قلمی نسخہ کښې حافظ استعمال دے ۔ البتہ پہ خپل یو نظم چې ما څخہ د الحاج فقیر محمد عبدالسلام پہ ذریعہ ۱۳۶۳ھ چاپ نسخہ کښې پہ ۴۰ باندې فقیر استعمال کړے دے ۔

بند داسې دے ۔

زۂ فقیر حقیر مسکین یم ۔ کمینہ تر ھر کمین یم
درویزګر یم ستا لہ خوانہ ۔ پہ دیدار مې مشرف کړہ

پہ نورو مقاماتو حافظ ځان تہ فقیر وئیلی دی خو ورسرہ ئې تخلص حافظ استعمال کړے دے ۔ ځنې ملګری داسې وائی چې حافظ دڅۂ دښمنۍ لہ کبلہ پہ الپورۍ کښې ستوګنہ اختیار کړې وہ لہ دې شعر نہ دُرست ښکاری

سم قامت مې خم کمان د دوست پہ مھجورۍ شۂ
تاؤ شوم لکہ ژۍ پہ جنګ جدل د دښمن لا

د حافظ ځوانی او پیری

د حافظ د کلام پہ مجموعہ کښې ځائے پہ ځائے نور ھم اشعار موندے شی چې د حافظ د ځوانۍ او پیرۍ پہ ژوند رڼا اچوی خو دوہ قصدې داسې دی چې بیخی پہ دغہ موضوع دی ۔ لۂ دغہ قصیدو نہ د حافظ د ځوانۍ او پیرۍ نقشہ ټولہ پہ مخہ راځی ۔حافظ ځوانی ښہ پہ مزہ کښې تېرہ کړې دہ ۔ پہ ځوانۍ کښې ښہ سېلونہ کړی دی ۔ امام پاتې شوے دے قرآن مجید درس یې ورکړے دے ۔ پہ عالمانو کښې جیّد عالم وۂ ۔ څوک چې بہ د حافظ کور تہ ملاقات راتۂ نو ځان سرہ بہ ډالۍ راوړہ تش لاس بہ نۂ راتۂ ۔ پہ کور کښې پریمانہ پریمانی وہ ښہ خوشحالہ ژوند یې تېراوۂ ۔ خو پہ پیرۍ کښې چې دا ھر څۂ ختم شی شاکی شې چې د یو عالم او د ولی شان نۂ دے ځکہ چې د ایوب؏ صبر ددوی د سترګو مخې تہ وی ۔ د پېغبر مقام تہ رسېدۂ ګرانہ دہ ځکہ چې د باری تعالٰی غورہ کړے شوے بندہ وی ۔ زما حلقہ کښې ځنې ملګری حافظ تہ صوفی پہ نظر نۂ ګوری وائی چې حافظ یو مُلا دے ۔

خو زما پہ نظر کښې حافظ یو شاعر ھم دے او شاعر پہ نسبت د عام انسانانو زیات جذباتی وی ۔ خو د حافظ پہ مرشدِ کامل باندې او مختلف بزرګانو ،او صوفیانو سرہ عقیدت دا ښکارہ کوی چې ھغہ د علم سرہ د معرفت او تصوف د لارې مسافر ھم وۂ ۔ د زمانې نہ د خلقو حافظ سرہ سینہ پہ سینہ عقیدت راروان دے ۔او بزرګ یې ګڼی ددې شاتہ بہ ضرور څۂ نہ څۂ وی ۔

تن مې خوار زبُون شۂ لۂ دردونو لۂ فریادہ
درېغہ پیرۍ خم کړې د ځوانۍ سمہ شمشادہ

لوے نعمت ځوانی وہ لوے نعمت تندرست وجود وۂ
دواړہ ئې لہ ما یوړو څنګہ ئې اووتم لۂ یادہ

زۂ سېلی طوطی وم پہ خوږو مېوو مې ګشت کړو
اوس بېنوا ناست یم دھن اوچ خاطر ناشادہ

زړۂ مې ھوا خوری پر مې پیرۍ رنځونو مات کړۂ
نۂ رسی مارغۂ شکستہ پر تر خپل مرادہ

ملک راتہ فراخ وۂ پېښېدم پہ قدردانو
پریستم پېرۍ لکہ مردہ لہ لادہ بادہ

سېر بہ مې کاوۂ پہ دغہ ھسې عاجزۍ کښې
تنګ راغے مېدان د عمر نۂ ئې کړم کشادہ

وخت چې د ځوانۍ وۂ جیّد مُھر مروّج اومہ
اوس مې پہ پیرۍ کښې رواج نیشتہ بې کسادہ

رنځ نېستۍ زھیر کړم لۂ پیرۍ ناراضہ نۂ یم
تل خو تازہ نۂ وی د ځوانۍ بھار دلشادہ

در ګوھر بالہ شوم اوس مې قدروقیمت ورک شۂ
نیشتہ جوھریان ګیلہ بہ څۂ کړم احدادہ

لاندې شو تر خاورو مھرې ځکہ لیدے نۂ شی
تللی چرتہ نۂ دی چې بہ راشی لہ ھېوادہ

درېغہ دنیا ټګې رنګا رنګ بازۍ دې زدہ دی
چاتہ سور انګار شې چاتہ ډاګ سپېرۂ بې زادہ

چاتہ پہ خندا شې ورکوې ګنج نعمتونہ
چاتہ جبین غوټہ غصہ ناکہ شې بې دادہ

مۂ غولېږہ نادانہ پہ خندا ددې مکارې
څۂ وفا یې اوکړہ لہ دارہ لہ کېقبادہ

تۂ چې غرہ پہ خپل قوت یې کم دلیلہ
واؤرہ د قوت قیصہ لہ عادہ لہ شدادہ

ښې لوړې ماڼۍ مرګ زائلې کړې حافظہ
څو بہ ستا جونګړۍ وی د دنیا پہ مخ ابادہ

چې میشتہ مې د مھرویو پہ دېرې وہ
وظیفہ مې د اقبال د ثُرّې وہ

د عشرت مے مې کړۂ نوش د بخت لۂ جامہ
عجب صافہ مې سینہ لۂ خطرې وہ

د عزت پہ کرسۍ ناست پہ ناز طرب وم
تازګی مې پہ مې پہ ھر حال کښې د بشرې وہ

ھر ګفتار مې قدرناک لکہ سرۂ زر وو
د پدول خبرہ بې ارزہ ایرې وہ

زۂ د وصل لہ نعمت بھرہ مند وم
طائفہ د حسودانو بې بھرې وہ

تنزل مې نۂ لیدۂ د نامرادیو
ترقی مې د مراد پہ منارې وہ

پہ حجلہ د بخت کښې ناست د بختَ ورو
د نېستۍ نقطہ مې دور لۂ دائرې وہ

دست خالی بہ کم راتلۂ زما زیارت لہ
د نیازمنو زلمو ځلہ تر حُجرې وہ

ھغہ تېر ساعت کۂ غواړم رابہ نۂ شی
چې سودا مې لہ خوبانو ھر چرې وہ

ساقی جام پہ لاس ولاړ مطرب نغمې کړې
چاپېرہ حلقہ د ګلو پہ څېرې وہ

د وصال ،ښاپېرۍ مخ راتہ ښکارہ کہ
بیا یې پټ کہ د ھجران د دېو لہ رېوہ

ھغہ شمع د ھجران پہ سیلۍ مړہ شوہ
زائل کړې یې چې تیارۂ د شب ګیرې وہ

زړۂ زما ډکہ حُقہ وہ د ګوھرو
بېلتانۂ پہ سنګ ویشتہ ذرې ذرې وہ

پہ صر صر د بېلتانۂ شولہ نسکورہ
بالا سروہ ایستادہ پہ زيب ستارې وہ

سېلانۍ قمری پہ باغ ھوا ھوس کړہ
ناخبرہ بند د ھجر پہ پنجرې وہ

ھیڅ د حال وئیلو وار مې نۂ سازېږی
زړۂ مې غم اونیوۂ خولۂ ګونګہ لہ غرېوہ

د دنیا ساعت حباب بقا ئې نیشتہ
د حافظ اندېشہ خوشې د اسرې وہ

د حافظ تصوف

د صوفی تعریف علماؤ څۂ داسې کړے دے ۔ صوفې ھغہ کس تہ وئیلے شی چې پہ خپل محنت اخلاق رزیلہ ترک کړی او اخلاقِ جمیلہ خپل کړی چې پہ دنیا ئې مدحہ او قیامت کښې ورتہ اجر بیا موندے شی ۔

تصوف ھغہ لارې ، اسلوبِ عمل تہ وئیلے شې چې صوفی د خداے معرفت حاصلولو لہ پارہ خپلوی ۔ تصوف تہ پہ فقہ کښې تزکیہ النفس او پہ حدیث کښې احسان وائی د تصوف نور ګڼ تعریفونہ د تصوف عالمانو کړی دی ۔

صوفی ازم پہ نورو مذھبونو لکہ پہ یہودیت ، عیسایت ، ھندوازم ، او بدھ مت وغېرہ کښې د مخکښې نہ موجود وۂ۔ پہ اسلام کښې اولنے صوفی ابو محمد ہاشم تہ وئیلے شوی دی ۔ د اسلام اولنو صوفیاؤ لکہ اوېس قرنی ، ابو ہاشم ، حسن بصری ، فضېل عیاض ، معروف کرخی وغېرہ زھد اختیار کړے دے خو رھبانیت نۂ دے خپل کړے او پہ شریعت باندې کلک ولاړ وو ۔ د تصوف بنیاد پہ اتو خصلتونو باندې دے سخاوت ، رضا ، صبر ، اشارہ ، غربت ، صوف پوشی ، سیاحت اوفقر ۔

د تصوف موریخینو څخہ د تصوف او صوفیاؤ شپږ طبقې دی

د تصوف ابتدا د ۳۷ھ نہ شوې دہ ۔ پہ دې کښې چې کوم بزرګان شمارلے کېږی ھغہ دی اوېس قرنی ، حسن بصری ، حضرتِ مالک بنِ دینار، فضېل بنِ عیاض ، او حضرت ابراہیم بنِ ادم ۔ پہ دې بزرګانو کښې د خداے نہ پہ وېرہ ډېر زور وۂ ، توبہ استغفار بہ ډېر ډېر وۂ ۔ پہ انفرادی عباداتو باندې مشغول نۂ وو ۔ او نۂ ترېنہ چاپېرہ د مریدانو حلقې وې ۔

دوئمہ طبقہ ھغہ دور سرہ تعلق لری چې کلہ یونانی فلسفہ او عقلیت زور اونیوۂ

جنت ، دوزخ ، معجزات او معراج وغېرہ د عقل پہ تلہ تللے شُو ۔ پہ دغہ دور کښې بایزید بسطامی ، جنېد بغدادی ، ذوالنون مصری پہ عشق باندې زور ورکړو ۔ د عقلیت خلاف اواز اوچت کړے شو ۔ صوفیاؤ خشیت الہی پہ ځاے پہ عشقِ الہی باندې زور راوست ۔

پہ څلورمہ صدۍ ھجری کښې درئمہ طبقہ پہ وجود کښې راغلہ ۔ دې طبقې د فقہې پہ ګنجلکونو کښې د بوخت کېدو پہ ځاے پہ فقہِ باطن او پہ اخلاقیاتو باندې ډېرہ توجہ ورکړہ ۔ پہ دې دور کښې ابو نصر سراج “اللمع “ د ابو ظالب مکی “ قوت القلوب “ د عبدالرحمٰن السلمی “السسنن “ وغېرہ کتابونہ پہ مخہ راغلل ۔ پہ دغہ دور کښې حلقې او سلسلې جوړېدل شروع شُو ۔

څلورمہ طبقہ پہ دې دور کښې د عبدﷲ ھروی مناجات او دعلی ھجوېری کشف المحجوب پہ عوام کښې مقبول شُو او د صوفی ازم د مقبولِ عام کېدو سبب اوګرځېدل ورسرہ ابو نعیم اصف “حلیہ اولیاء “ او ابو قاسم قشېری “ رسالہِ قشیری ھم ډېرہ پزیرائی اوموندہ ۔ شریعت ، طریقت ، حقیت او کشف و مکاشفہ اصطلاحات پہ دغہ دور کښې پہ مخہ راغلل ۔

پنځمہ طبقہ پہ شپږمہ صدۍ ھجری کښې پہ وجود کښې راغلہ د شېخ عبداقادر ګېلانی دوہ کتابونو “غنی الطالبین او فتوح الغېب “ ډېر زیات مقبول شُو۔ ابو حامد الغزالی ابو طالب مکی او ابُو قاسم قشېری اولوستل او جذب ئې کړل او “ احیاء العلوم ئې اولیکۂ د تصوف اصطلاحت ئې وضع کړل ۔ پہ ومہ(۷) صدۍ ھجری کښې محی الدین ابن العربی دا نظریہ پېښ کړہ چې پہ کائنات کښې چې ھر څۂ دې دا باری تعالیٰ د ذات برخہ دہ ۔ دې نظرې پہ صوفیاؤ کښې ډېرہ زیاتہ پزیرائی اوموندہ چونکې غزل فارسیبانو د عربۍ قصیدې نہ اخذ کړے وۂ ۔ او د فارسۍ پہ لارې غزل پښتو ادب تہ رسېدلے دے شاعرۍ سرہ سرہ تصوف ھم پہ پښتو شاعرۍ کښې ځان لہ مقام پېدا کړو ۔ پہ پښتو شاعرۍ کښې د غزل دابتدا نہ مخکښې د قطب الدین بختیار کاکی ، د عیسیٰ مشواڼی دیو څو نورو شاعرانو پہ شاعرۍ کښې د تصوف څرک موندے شی خو د روښانیانو روغې ډلې ملا ارزانی ، مرزاخان انصاری ، علی محمد مخلص ، دولت لوانړی ، میاں واصل ، کریم داد او قادرداد وغېرہ ټولہ شاعری پہ تصوف بنا دہ ۔ خصوصاً د مسئلہ وحدت الوجود نہ ګېر چاپېرہ ګرځی ۔ خوشحال بابا د شاعرۍ رخ بدل کړو د تصوف نہ علاوہ نور موضوعات ئې رومانیت ، مزاحمت ، اخلاقیات ،حکمت او پښتونولی د غزل برخہ او ګرځول ۔ د خوشحال بابا نہ واخلہ تر حمزہ بابا پورې زمونږ پہ ټولو کلاسیکی شاعرانو کښې پہ تصوف باندې اشعار موندے شی خو رحمٰن بابا ، عبدالقادر خان خټک ، خواجہ محمد بنګش او حافظ زمونږ د دغہ دور صوفیان شاعران دی ۔ ځکہ چې ددوی د شاعرۍ غالبہ برخہ تصوف دے ۔ خو دحافظ د تصوف ددې ټولو نہ مختلف دے ۔ دا نور ټول د وحدت الوجُود یا د وحدت الشہُود قائل دی ۔ شېخ ، مُلا ، زاھد مُحتسب تہ بد رد وائی ۔ ځنې تر دې حد تېروځی ۔

ادم کا بت بنا کے اس میں سما گیا ہوں
ویسے بھی میں خدا تھا ایسے بھی میں خدا ہوں

پہلے میں لامکاں تھا اب ہوں مکان والا
ادم مېرا مکاڼ ہے اب اس مېں رہ رہا ہوں

علی حېدر وائی

اناالحق چې منصور وې مراد ئې بل وۂ
زمانې او خېژہ وۂ پہ دار د عشق

وحدت الوجود سرہ ډېرہ زیاتہ ګمراھی خورہ شوہ ۔ حضرتِ مجدد الف ثانی تہ مسئلہ وحدت الشہود د وړاندې کولو ضرورت محسوس شۂ ۔

خو حافظ د تصوف اولہ درجہ شریعت منی ۔ دشریعت نہ بغېر ټصوف پہ تیارو کښې پښې لاسونہ وھل دی ۔

جوګیان ډېر کوشیش کوی بغېر لہ شرعې
پہ دغہ کوشیش بہ خلاص لہ سعیر نۂ شی

کہ کمال د شریعت دے ۔۔ طریقت کۂ حقیقت دے
کہ روزی د چا وصلت دے ۔۔ ھم د شرعې پہ دولت دے
بل رو نشتہ معتبرہ ۔

پہ دې بند کښې څلور نومونہ اخستے شوی دی (۱ شریعت ) شریعت داچې ظاھر بدن ، خوراک ، پوشاک ، وېنا ، ناستہ ولاړہ د خداے او د خداے د رسول حکم مطابق شی (۲طریقت) ) طریقت دا دے چې پہ زړۂ کښې عشق و محبت ،اخلاص ،شکر ، صبر ، تقویٰ ، دنیاسرہ بې رغبتی ښہ اخلاق پہ سړې کښې پېدا شی ۔ (۳حقیقت ) حقیقت دا چې دا دواړہ درجې برابر شی د بندہ پہ زړۂ کښې نور پېدا شی چې کومو څیزونو نومونہ پہ دنیا کښې اورېدے شی چا لیدلی نۂ دی لکہ د قبر عذاب ، پل صراط ، جنت ، دوزخ، معراج یا نور داسې څیزونہ پہ ھغوی د سړی پوخ ایمان راشی (۴وصلت )وصلت دا دے چې یوہ ګړۍ ھم بندہ د خپل خداے د یاد نہ غافلہ نۂ شی ۔ پہ ھندکو کښې یو متل دے ھت کار ول دل یار ول ۔

ث ثابت پہ شریعت شہ ۔۔د نبی پہ طریقت شہ
مجتنب لہ کل بدعت شہ ۔۔ د دیندارو پہ قربت شہ
ھر مجلس لری اثر

ش شراب د عرفان نوش کړہ ۔۔ زړۂ د عشق پہ مے مدھوش کړہ
غېرہ چارہ فراموش کړہ ۔۔ د جرس نعرې تہ ګوش کړہ
ھر دم کا د کوچ خبر

چې پہ مخکښې ئې رھبر مُجّرب نۂ وی
کۂ خود رو تر ګړنګ لوېږی عجب نۂ وی
د اسلام د امامانو پہ لار درومہ
و مقصود تہ رو بېرون لہ مذھب نۂ وی

حافظ شریعت او د رسولﷲ سیرت د نجات ذریعہ ګڼی ۔ او دہ ھم داسې پہ کائنات کښې کومہ ھستی د رسولِ کریم د نُور او د تعلیماتو برابری کولے شی

حافظ داسې فرمائی

نفی اثبات مدام پہ لاس تېرۂ خنجر اونیسہ
رسۍ محکمہ د صاف دین د پېغمبر اونیسہ

منګُلې ټینګې لګوہ پہ شریعت د نبی
مۂ اؤرہ د نفس وشیطان ترېنہ حذر اونیسہ

چې پہ ټولی د انبیاؤ کښې سردار یادیږی
لمن د ھغہ مصطفےٰ خېرالبشر اونیسہ

چې د لولاک تاج ئې پہ سر سایہ ګُستر دے مدام
پہ صبح شام متابعت د پاک سرور اونیسہ

حافظ د کامل پېر قائل دے د ناقص لہ کبلہ لار ګډہ وډہ شی ۔ خو داسې شعر پہ درست دیوان کښې نۂ موندے کېږی چې څوک ئې خپل پیر تسلیم کړے وی

ھر ناقص د پیرۍ لاف کہ پیر ھغہ دے
چې راعی غوندې رمہ ساتی پاسبان وی

بې راعی رمہ خوراک شی د ګُرګانو
بې کاملہ خراب حال د مریدان وی

د حافظ کرامات

د حافظ نواسے فضل الودود د خېبر نیوز سرہ پہ مرکہ کښې وائی چې حافظ د دوابې نہ سوات خوزاخېلې تہ دعلم حاصلولو لہ پارہ راغے ۔ پہ اولہ کښې پہ سترګو ړوند وۂ ۔ پہ جومات کښې ترې طالبان تنګ شول یو خوړ تہ ئې بوتلو ھلتہ ئې پرېښود ۔ ھلتہ پرې خضر ؏ پېښ شو دعا ئې ورتہ اوکړہ بینا شو ۔ د قرآن مجید حفظ ئې اوکړو ۔ د سوات نہ بونېر تہ لاړ او د بونېر نہ الپورۍ اوھلتہ پوخ میشتہ شو ۔ دا د ھغوی خاندانی روایت دے د حافظ پہ دیوان کښې ذکر نیشتے ۔ فضل الودود یوہ واقع بیانوی چې الپورۍ پہ خوا کښې یو تنګوړے دے ھغۂ د حافظ نہ د ھغۂ پڼہ رغړولې وہ حافظ ورتہ خېرې کړې وې ھغہ تنګوړے اوس اوچ دے صرف پہ ۲۰۱۰ء پہ سېلاب کښې پکښې اوبۂ راغلې وې ۔ پہ دې تنګوړی باندې د حافظ شعر دے

تُندی تېزی غورہ کوہ د ھاړ سوہ بہ راشی
کوتاہ تنګوړے ئې ستا دې بیا تڼا او زوګ اوخېژی

د حافظ بل نواسی عبدالباقی د لټون ټی وی اینکر بختیار خټک سرہ پہ مرکہ کښې د رکوم واقع بیان کړې وہ ۔ چې رکوم د حافظ شاګرد وۂ ھغۂ د حافظ پہ شان کښې ګستاخی کړې وہ ۔ حافظ ورتہ خېرې اوکړې رکوم اور واخست ۔ پہ رکوم د حافظ اشعار داسې دی

نۂ دی چا کرلی زوز پہ باغ کښې د ګلونو
ما چې نھالہ وۂ اوس بہ لالہ یاسمین نۂ شی

مل پہ شېطانت کښې د ابلیس رکُوم پېدا شۂ
اوس بہ پہ ھامان پسې ارمان د لعین نۂ شی

ځان مې زېراوۂ پہ ناقابل پسې بې ځایہ
زاغ بہ پہ تعلیم د مشکارانو شاھین نۂ شی

پوست د خربېشوی کہ پہ سېحون جېحون اووینځې
پاک بہ پہ مذھب دامامانو د دین نۂ شی

رب دې بریدہ کړی ھغہ طمع چې ددۂ دہ
تر دې د کوټہ پہ لاړو ټوکے ریښمین نۂ شی

سوال کۂ د حافظ د پاک ﷲ پہ در قبلېږی
اور وھلے چوب دې شی رکُوم چې بیا شین نۂ شی

جان محمد خان د بټګرام عُرف جانُو خان یو رښتینے او سېلانی سړے دے ۔ تر څو پورې چې دھغۂ صحت اجازت ورکوۂ ھغہ بہ ھرکال سوات تہ سېل صفا د پارہ تلو

د ھغۂ عادت وۂ چې کلہ بہ پہ الپورۍ تېرېدۂ د حافظ پہ مزار بہ ئې حاضری ورکولہ

ھغۂ ماتہ دا قیصہ کړې وہ چې حافظ لہ چا څۂ زمکہ ورکړہ ۔ حافظ ھغہ ځان څخہ اونۂ ساتلہ قبرستان د پارہ وقف کړہ ۔ د حافظ د کلام نہ صفا ښکارہ دہ چې ھغہ یو صوفی دے یو عارف دے ۔

د حافظ مُلائیت

د ټصوف پہ اتو خصلتونو کښې دوہ خصلتونہ صبر او رضا دی ۔ د ایوب؏صبر او د اسماعیل؏ رضا د پېغبرانو سنت دے ۔ او یو صوفی پہ دغہ سنت باندې کلک ولاړ وی ۔ خو د حافظ پہ کلام کښې داسې اشعار موندے شی چې د یو صوفی د شان مطابق نۂ دی لکہ

کہ تمام علم اولیاءحاصل کہ سُود ئې څۂ دے
چې حافظ یوسی ارمان دے پہ ګور نتلی راشی

دا شعر حافظ د خپل د ځوی پہ جدائې کښې وائی او راتلو ارمان کوی ۔ اولیاء سبق پہ خاطر پہ ھندوستان کښې وی ۔ دلتہ حافظ د یو عام انسان غوندې د ځوی پہ جدائې کښې دومرہ بې صبرہ او ناقرارہ شی چې د علم غوندې لوے دولت کښې ورتہ ھم سُود نۂ ښکاری ۔ پہ شعر کښې نا امیدی ھم دہ چې د صوفیاو شېوا نۂ دہ

کہ د راتلو خبر پہ ما د اشنا تللی راشی
لکہ پہ ښو پھو صحت د پرھر ژلی راشی

اشنا پہ لار د ژوندو تلے رجا نۂ پرېکوم
طوطیان خوږې مېوې د باغ اوخوری نمانځلی راشی

دغہ شان ورکوم تہ خېرې رسولِ کریم تہ چې چا آزار رسولے ھغۂ ورلہ دعا کړې دہ ۔

سوال کہ د حافظ د پاک ﷲ پہ در قبلېږی
اور وھلے چوب دې شی ورکوم چې بیا شین نۂ شی

داسې ګڼ اشعار د حافظ پہ کلام کښې موجود دی ۔خو زۂ پہ یو څو باندې اکتفا کوم

عنکبوت غوندې اسیر پہ نری تار یم
عزیز عمر مې تېرېږی پہ خوارۍ کښې

بې لشو ترې حاصل ھیڅ کولے نۂ شم
کہ لاس اومنډم د شھدو ډارۍ کښی

رنځ نیستۍ زھیر کړم پہ پیرۍ ناراضہ نۂ یم
تل خو تازہ نۂ وی د ځوانۍ بھار دلشادہ

در ګوھر بالۂ شوم اوس مې قدروقیمت نیشتے
نیشتے جوھریان ګیلہ بہ څۂ کړم لہ احدادہ

د حافظ پہ کلام کښې ډېر داسې کلام موجود دے چې پہ ھغې کښې د قصیدې پہ شان زور خو وی شاعرې کمہ اوچ پند ترې جوړ شی ۔ دا یو کلام بہ د مثال لۂ پارہ کافی وی

بندہ خبر شہ ستا پہ سر بندونہ ګران پراتۂ دی
قبر تورتم سوال وجواب صراط میزان پراتۂ دی

د ګور خوارۍ د دشوارۍ کوہ زارۍ مولا تہ
بې حدہ تور بل پکښې زور لړم ماران پراتۂ دی

کوہ ھمت چې ندامت بیا پہ قیامت اونۂ کړې
د پاک حبیب دین پہ ترتیب عجب مھران پراتۂ دی

ځان کہ محکم پہ شرع سم اخلہ قدم پہ فکر
درسرہ مل ډک لۂ چل ول نفس وشيطان پراتۂ دی

د دنیا وار نۂ کړې قرار د نېکۍ کار کوہ تل
لۂ تانہ ډېر خاورو کښې ګېر ښائستہ ځوانان پراتۂ دی

جدا جدا بندی تنھا د مرګ ضابط د لاسہ
پہ حال زبون د فریدون غوندې شاھان پراتۂ دی

چې بہ لښکر د بحروبر ورتہ پہ در ولاړ وۂ
ھغہ اوس خوار لکہ نیستګار پہ ډېر ارمان پراتۂ دی

پہ ډېر غربت ډک لۂ حسرت د سلطنت لہ تختہ
پہ خاورو خړ د مرګ پہ تړ دارا خاقان پراتۂ دی

چې پہ بستر بہ نازپرور شام و سحر اودۂ وۂ
ھغہ نیازبین اوس بې بالین خوارو حېران پراتۂ دی

چې بہ سیال د ژوند پہ حال د ملک ومال نۂ وو څوک
لاړ شۂ قارون شداد ملعون بند پہ زندان پراتۂ دی

قبر مقام دے د انعام د نېک فرجام لۂ پارہ
بدکار نمرود فرعون مردود ټول پہ نېران پراتۂ دی

پاتې دنیا آخر لۂ تا د خداے رضا کړہ مدام
پہ سکرات کښې خطرات پہ څو څو شان پراتۂ دی

حافظ غریب دیدار زبیب د پاک حبیب د پارہ
غواړی ھر دم فضل وکرم ستا بی پایان پراتۂ دی

دا ھغہ قسما شاعری نۂ دہ چې پہ ذھن کښې د شاعر یو ښکلے خیال راشی۔ او ھغہ ئې اولیکی ۔ بلکې دا ھغہ شاعری دہ چې شاعر پہ ارادہ ورتہ کېنی او مختلف واقعات ، فرمودات او وعیدونہ راغونډ کړی ۔ دا د خالصہ شاعرۍ پہ زمرہ کښې نۂ راځی د جدید روح نہ خبر پوھان د حافظ داسې شعر تہ ھغہ مقام نۂ ورکوی ۔چې کوم د عوام او کم لوستو خلقو پہ ذھن کښې دے ۔

اخون دروېزہ او حافظ

د اخون دروېزہ تاریخِ پېدائش ۹۵۶ھ وفات ۱۰۴۸ھ دے ۔ دروېزہ نوم د پلار نوم اخون ګدا د نیکۂ نوم سعدی تعلق د کابل ننګرھار سرہ ۔ کلہ چې د اخون دروېزہ نیکۂ سعدی پہ ننګرھار کښې شہید کړے شو د دروېزہ پلار راغے پہ مہمندو کښې اباد شو ۔ د اخون دروېزہ د ژوند ابتدائی دور پہ مہمندو کښې تېر شوے دے ۔ دروېزہ تہ ماشوم والی کښې خوفِ الہی ډېر زیات وۂ ۔ د قبر د عذاب، د قیامت او دوزخ خیال راتلو سرہ بہ ئې ډېر زیات ژړل او کلہ کلہ بہ ئې دومرہ ډېر ژړل چې پلار بہ پہ څپېړہ اوواھۂ ۔ د زړۂ ناقراری ئې د ماشوم والی نہ وہ۔ چې د مدرسې د داخلولو شو پلار مُلا مصری احمد تہ حوالہ کړو ۔ د مُلا تعلق د پاپین خېل ساداتو سرہ وۂ چې د ولیِ کامل سید محمود اولاد دے ۔ دروېزہ تہ شروع نہ د علم حصول ، اتباع سنت ، زھد و ریاضت او ترکِ بدعت شوق وۂ ۔ دروېزہ پہ اول کال کښې قرآن مجید حفظ کړو ، ابتدائی کتابونہ ئې اولوستل پہ دوئیم کال کښې متوسط کتابونہ اولوستل حافظہ ئې دومرہ تېزہ وہ چې کوم کتاب بہ ئې اولوست ازبر بہ ئې شو ۔ نور علم ئې د جمال الدین ھندوستانی نہ حاصل کړو ۔ ۷ کالہ د ھغوی پہ خدمت کښې پاتې شو ۔ د فراغت نہ ورستو د حصولِ معرفت سعی شروع کړہ ۔ د ھغہ وخت یو جامع شریعت او طریقت عالم مُلا سنجر تہ ئې اظہار اوکړو ۔ مُلا سنجر دروېزہ د سید علی ترمذی عرف پیر بابا پہ خدمت کښې حاظر کړو ۔ او د دروېزہ د خواھش اظہار ئې ورتہ اوکړو ۔ پیر بابا پہ دروېزہ باندې تجدیدِ توبہ اوکړہ ، نصیحت ئې ورتہ اوکړو او پہ ځنو عباداتو باندې د ھمیش ګیرۍ تلقین ئې ورتہ اوکړو ۔ د پنځو کالو انتظار نہ ورستو د مُلا زنګی پاپېپنی پہ وسیلہ ئې بیا پیر بابا تہ عرض اوکړو چې اوس دې دروېزہ تہ ذکرو اذکار اوښودے شی ۔ پیر بابا د دروېزہ درخواست منظور کړو او پہ طریقہ عالیہ چشتتیہ کښې داخل کړو او وې فرمائېل چې ھغہ وختہ پورې انتظار اوکړہ چې ستا زړۂ د ذکرِالہی نہ معمور شی ۔ دروېزہ د تصوف ځنې کتابونہ د پیر بابا نہ اولوستل ۔ بیا ورتہ حکم اوشو چې اوس داسې علاقو تہ سفر اوکړی چې کوم ځاے کښې کفر ، الحاد ۔بدعت او غلط رسمونو رواجونہ ډېر وی د ھغې خلاف امر بالمعروف او نہی عن المنکر شروع کړی ۔ دروېزہ د ګرانو غرئیزو علاقو سفر اوکړو قاشقار تہ لاړ د قاشقار نہ کشمیر تہ لاړ چې لہ دې اوګد سفر نہ واپس شو پیر بابا خپل ماذون او ټاکلو ۔د اخون دروېزہ دور د رقص و سرود، الحاد ، بدعت او زندقہ دور وۂ ۔ پیر بابا او اخون دروېزہ د بې عملہ عالمانو او د جعلی پیرانو خلاف عَلم پورتہ کړو ۔ پہ دوی کښې مشھور نومونہ دا دی ۔پیر پہلوان ، بابا قلندر رافضی ، پیر طیب غلجے ، پیر ولی بړیڅ ، کریم داد ملحد (چې پښتو ادب کښې کریم داد روښانی باندې یادېږی دغزل ډېر ښہ شاعر وۂ (بل کریم داد د اخون دروېزہ بابا ځوے دے دے ھم شاعر دے خو الف نامې ئې لیکلې دی ) ، مُلا رکن الدین ، شېخ حسن تیراوی ، خواجہ خضر افغانی ، حاجی عمر غوریہ خېل ، شېخ قاسم غوریہ خېل ، میر قاسم او بایزید انصاری الملقب پیر روښان ۔ پہ دوی کښې د دوو فرقو خلاف اخون دروېزہ د خپل پیر پہ معیت کښې شریک شوے دے ۔ نورې ټولې معرکې ھغۂ یواځې تر سرہ کړې دی ۔ کۂ اخون دروېزہ یواځې د بایزید انصاری خلاف مناظرې کړے وے نو بیا خو مونږ وئیلے شُو چې دا بہ د مغلو پہ ایما وې ولې اخون د بې شمېرہ جعلی پیرانو خلاف جہاد جاری ساتلے دے ۔ بیا خو پہ پښتون قام کښې یو دستور جوړ شوے وۂ چې چرتہ بہ څوک نوے پیر پېدا شو پښتنو بہ ورپسې اخون دروېزہ راوبالۂ چې پہ شرع بہ برابر نۂ وۂ د خپلې علاقې نہ بہ اوشړۂ ۔ پہ پیر بابا او اخون دروېزہ باندې د مغلو د اېجنټۍ تور بې بنیادہ دے ۔ د پیر بابا مغلو سرہ رشتہ داری وہ ۔د پانی پت جنګ کښې سرہ دپلارہ بابر لہ ئې تورې وھلې دی ۔ خو د ھغۂ طبیعت تصوف طرف تہ مائلہ وۂ ۔ ځکہ ھغہ د بونېر غوندې غرئیزہ او پسماندہ سیمہ کښې دېرہ شو ۔ کۂ مونږ د اخون دروېزہ او د بایزید انصاری د شخصی ژوند جاج واخلو نو اخون دروېزہ خپل دینی علم پورہ کړے دے پہ کالونو د مستندو عالمانو د سېوری لاندې پاتې شوے دے او د تصوف پہ لارہ ئې دیو مرشد کامل پہ رھبرۍ کښې سفر کړے دے ۔ د شریعت پابند ژوند ئې تېر کړے دے ۔ د ھغې پہ مقابلہ کښې د بایزید انصاری دینی او روحانی تعلیم دواړہ نیمګړی دی ۔ د شریعت پابندی ئې نۂ کولہ د رقص او موسېقۍ دلدادہ وۂ ۔ تارکِ سنت وۂ تر دې پلار او ورور چې ملایان وۂ د بایزید خلاف شُو ۔ او لہ کورہ ئې اوویست ۔ بایزید چې مذھبی جنګ پہ اخون دروېزہ بائیلود سیاسی او فوجی ګُندئې جوړ کړو شوکې بہ ئې کولې حاجیان او قافېلې بۂ لوټلې پہ علاقہ کښی بدامنی شوہ ۔ مغل حکمرانان وو ۔ امن قائم ساتل د ھغی زمہ واری وہ ۔ د مغلو او پیر روښان تر منځہ جنګ شروع شۂ ۔ د پښتون زړۂ د مغل نہ ډک وۂ ھغوی د پیر روښان مرستیال شو ۔ داسې یو غېر پښتون د پښتنو مشر شو ۔ پیر روښان د مغلو سرہ پہ جنګ کښې مړ شو ۔ ځامنو او نواسو دا جنګ یوې صدۍ پورې جاری اوساتۂ او بیا صلح اوکړہ ۔ ﷲداد د نواب رشید احمد خان پہ نوم پہ ھند رشید اباد کښې ژوند تېر کړو ځنې ملګری ورسرہ ھلتہ دېرہ وو ۔خو پیر بابا او اخون دروېزہ پہ ھغہ علاقہ کښې میشتہ وو چې چرتہ د مغلو راج نۂ وۂ ۔ د ھغو -اولادونو څخہ چې اوس کوم جائیدادونہ دی ھغہ ھغوی پہ خپل مټو ګټلی دی یا یوسفزی او سواتی قام ورلہ ورکړی دی ۔ تراوسہ پورې چا ھم پہ پوخ ثبوت نۂ دہ ثابت کړې چې مغل پیر بابا او اخون دروېزہ لہ څۂ مراعات ورکړی دی ۔ اخون دروېزہ او حافظ دواړہ د یوې بېړۍ سوارۂ دی ۔ دواړہ د شریعت پابند ، اھلِ سنت او د تصوف معرفت لاروی دی ۔ حافظ اخون دروېزہ تہ پہ داسې نظر ګوری ۔

بزرګ اخون دروېزہ بل مشال د شرعې
منکر ړوند دے غلط پل پہ بل جہت ږدی

پښتانۂ دی د اخون د حق د لاندې
عنید عاق شی پہ مرشد استاد خفت ږدی

لکہ نېت پہ کل پښتون وۂ اخون ایښے
مشفق پلار پہ زوزاد کلہ ھمرہ نېت ږدی

ھر چې وائی د اخون حق پہ ما نیشتے
د سېلاب پہ مخکښې خپل عمل طاعت ږدی

پښتنو تہ د دین لار اخو ن رڼا کړہ
مرد و زن ئې پہ خپل ځان بار د منت ږدی

لۂ تیارې نہ ئې پښتون رڼا تہ اوویست
اوس قدم ثابت ددۂ پہ برکت ږدی

بل مرشد ولی رڼا کا خپل مجلس تہ
پہ ھر ځاے چرتہ چراغ د شریعت ږدی

پہ ھر ځاے اخون چراغ د شرعې بل کړو
چې پہ نُور ئې راست قدم اھلِ سنت ږدی

د حافظ شاعری

د لغت پہ لحاظ حافظ د پښتو ادب د ټولو نہ ګران شاعر دے ۔ د حافظ د شعر پہ لغت چې قاری پوھہ شی پہ معنیٰ مقصد پوھېدل ھیڅ ګران نۂ وی ۔ پہ شعر کښې د تشبیھ ، استعارې یا نور څۂ فنی کړکېچ نۂ وی ۔سمہ دمہ بیانیہ شاعری دہ ۔ خو حافظ پہ کلام کښې تلمیحات ډېر زیات دی قرآن مجید حافظ دے د قرانی واقعاتو تہ ډېرې زیاتې اشارې پکښې موندې شی د قصیدې شاعر دے پہ دې باندې ھغہ پخپلہ ھم رسېدلے وۂ ځکہ خپل ځان د فردوسی پہ صف کښې ودروی ۔

اودۂ بخت ئې رخت د شعر کړو بې قدرہ
کہ حافظ فردوس طوسی غوندې شاعر شی

فردوسی ھم د محمود غزنوی پہ فرمائش باندې شاھنامہِ اسلام لیکلې وہ چې پکښې د مسلمانو او کفارو تر منځہ د جنګونو حالات درج دی ۔

د حافظ د کلام مجموعہ چې الحاج فقیر محمد عبدالسلام پہ ۸ ذیقعد ۱۳۵۳ ھ کښې چاپ کړے وۂ ۔ دا د دیوان پہ پہ شان ردیف وار نۂ دہ ۔ حافظ لیکلے د دیوان پہ شکل کښې ھم نۂ دے ځکہ چې پہ دې کښې ګڼې پټۍ موجود نۂ دی ، چې کومې یو دیوان لۂ پارہ ضروری وی ۔ دیوان د حروفِ تہجی پہ ترتیب ردیف وار لیکلے شی لکہ زمونږ د نورو کلاسیکی شاعرانو دوانین ۔ الحاج عبدالسلام د حافظ کلام د مضوعات پہ لحاظ پہ پنځو بابونو وېش کړے دے ۔ باب اول پہ بیان د توحید و رسالت کښې باب دوېم پہ بیان د عشق حقیقی کښې باب دریم - ضرورتِ مرشد کامل و نصیحت سالکان باب څلورم عشق مجاز او باب پنځم نصیحت د عام خلائق لہ پارہہ– دا تقسیم پہ ھیڅ لحاظ درست نۂ دے ۔ شاعر متنوع مزاج وی دا مشاھدہ پہ اکثر شاعرانو کښې کېدے شی چې پہ یو غزل کښې عشقِ حقیقی عشقِ مجاز دواړہ موجود وی کلہ کلہ غمِ دوران اوپښتون ولی ورسرہ ھم موندے شې .

د حافظ د کلام پہ مجموعہ کښې څلور نظمونہ دی یو د مصرعو تر حد مخمس دے

الف اسم د مولٰی دے ۔ لاشریک او بې ھمتادے
لہ نقصانہ مبرا دے ۔ حق دانا بینا شنوا دے
بې آلاتو کاریګر

ب بنا پنځۂ پورہ کړہ ۔ پنځۂ نور ھم ورسرہ کړہ
جنګ لہ نفسِ امارہ کړہ ۔د خناس وولی اُوپرہ کړہ
نھالہ وہ طیب شجر

دا بل ھم د مصرعو تر حدہ مخمس دے

الف اول چې احدیت وۂ ۔ خود پہ خود ئې سلطنت وۂ
بیا خواھش ئې د کثرت وۂ ۔ نُور پېدا پہ نېک صورت وۂ
تر کلیاتو مقدم

د دریم نظم جوړښت د نظم پہ مسمط نظام کښې نۂ فټ کېږی

د حافظ خپلہ اختراع دہ ۔ اولنے بند ئې د مصرعو تر حدہ مثمن دے او نور مسدس دے۔

الف اول لہ کائناتو ۔ نور دپاک نبی نېک ذات وۂ
خوش سیرتہ نېک صفات وۂ ۔ لکہ نمر اوځلېدۂ

انس و جن کۂ ملائک وو ۔ دعدم پہ شپہ کښې ورک وو
نمر صادق اوخوت رڼا شوہ۔ھر چا خپل وجود موندۂ

ب بشرہ د رسولِ پاکہ ۔ لہ بزرګۍ دہ سھم ناکہ
مګس کلہ پرې وېسیا کہ ۔ رب و دۂ تہ وې لولاکہ
ھفت زمین او ھفت افلاکہ ۔ ستا پہ مخ وجوړېدۂ

ځلورم نظم دې جوړښت پہ اولسی رنګ لری

اے داعی ھادی برھانہ ۔ پہ دیدار مې مشرف کړہ
نورانی بدرِتابانہ ۔ پہ دیدار مې مشرف کړہ
دا دنیا دہ کہ عقبیٰ دہ ۔ ستا دمخ پہ نُور زېبا دہ
اے مُنیرہ درخشانہ ۔ پہ دیدار مې مشرف کړہ

د مخمس او مسدس روایتی انداز دنورو کلاسېکی شاعرانو پہ دوانینو کښې

ملاحظہ کېدے شې ۔ خو داسې مخمس لیکل د روایتی انداز نہ اسان دے ۔ مولانا حالی چې مسدس لہ نوے جوړښت ورکړو ۔ بیا ډېر وختہ پورې د حالی پہ جوړښت کښې لیکلے شوے دے ۔ اوس زمانہ د معرا او اذاد نظم دہ ۔

حافظ پہ یو نظم کښې د انبیاؤ ذکر او د ھغوی معجزې بیان کړې دی ۔ پہ یو قصیدہ کښې د اولیاؤ ذکر پہ یوہ قصیدہ کښې د رښتنی عاشقانو ذکر او پہ یوہ قصیدہ کښې د ذی حشم بادشاھانو د دنیا نہ خالی تلل او پہ ځنو د عذاب مسلط کېدو ذکر

شوے دے ۔ یو قصیدہ کښې د نبی ؏ شجرہ نسب بیان شوے دے ۔ کۂ د فن پہ لحاظ د حافظ شاعری ډېرہ د اوچتې پائې نۂ دہ خو د پېغام او د معنې مقصد پہ لحاظ اعلیٰ او ارفع دہ ۔

د حافظ شاعری مونږ پہ دې موضوعاتو کښې ویشلے شُو۔ عشقِ حقیقی ، عشقِ مجاز، پند و نصیحت ، فراق د محبوبینو ۔ خو بغېر لۂ دریو نظمونہ چې یوہ موضوع

لری نور ټول موضوعات پہ یو بل کښې قصائدو او پہ غزلو کښې خلط ملط شی ۔ پہ قصیدہ او غزل کښې دا پابندی نیشتے ۔

د حافظ د شاعرۍ اسلُوب

څنګہ چې ما مخکښې ذکر کړے دے چې حافظ د قصیدې شاعر دے ۔ د غزل او د قصیدی جوړښت یو دے ۔ مطلع ، وسط او مقطع غزل دقصیدی نہ راوتے دے د یوې روایتی قصیدی اجزأ دا دی تشبیب ، ګرېز ، مدح ، حسنِ طلب او دعائیہ ۔ پښتانۂ شعرأ د چا بادشاہ دربار سرہ منسلک نۂ دی پاتې شوی ۔ ھغوی د قصیدې جوړښت خپل کړے دے خو د نورو لوازماتو پرواہ نۂ دہ ساتلی ۔ قصیدہ د عربۍ لفظ دے چې جوړ شوے دے د لفظ قصد نہ ۔ د قصد معنیٰ دہ ارادہ ددې بلہ معنیٰ دہ مغز ۔ قصیدہ د عربۍ نہ فارسۍ خپلہ کړہ او د فارسۍ نہ اردو او پښتو تہ منتقل شوہ ۔ پہ پښتو ژبہ کښې خوشحال بابا اوږدې اوږدې قصیدې لیکلې دی چې پکښې د جنګونو او نور حالات بیان کړی دی ۔ خو پښتو ادب کښې د ډاکټر یار محمد مغموم وېنا مطابق زوردارہ قصیدی د خوشحال بابا د ځوی اشرف خان ھجری دی ۔ حافظ پہ یوې قصیدہ کښې توحید، رسالت ، عشق حقیقی ، عشق مجاز ،پند و نصیحت او خپل دژوند عکس یوځاے کړی داسې یوہ داسې ګل دستہ جوړہ شی چې ھر چاتہ پکښې د خپل د خوښې ګل پہ نظر راځې ۔ د حافظ ډیر علم ، تاریخ دانی او د خداے نېکو بندیانو سرہ مینہ د ھغۂ کلام لہ نورہ جلا او بخښې ۔ دا دوہ قصیدې وړاندې کوم ۔ چې د حافظ اسلُوب پہ مخہ راشی ۔ پہ ھرې یوہ قصیدہ کښې حافظ څومرہ مضامین را نغښتی دی ۔

چا چې د یار لبِ خندان روېٔ زېبا اولیدۂ
د بیابان رېګ ئې خزین د اغنیأ اولیدۂ

زاھدہ څۂ لرہ غرہ ئې پہ دا خپل عبادت
ما د تزویر ټکے دا ستا پہ مصلیٰ اولیدۂ

مُرائی تہ خو بېرون پټ د شېخۍ پہ لباس
ولې درون دې عاری مونږہ د تقویٰ اولیدۂ

دوبین تنګ چشمہ شکایت کوی چې عېش ئې تنګ شی
یک بین مې نغښتے درست د صبر پہ قبا اولیدۂ

صورت ئې دلتہ پہ دنیا زړۂ ئې نھال پہ عقبیٰ
عارف پہ خپل وجود کښې ھم دنیا عقبیٰ اولیدۂ

نبیان خوشنُود وۂ پہ بلا ولیان پرې صبر کاندی
دا نور وګړے مې پہ شور او پہ غوغا اولیدۂ

غافل شاہ نۂ نیسی و بار تہ نفس ښېرازہ ساتی
پہ بارکشۍ کښې مې عارف شکستہ ملا زولیدۂ

لائمہ خود زۂ ملامت یمہ تۂ څۂ لومت کړې
زما عېبونہ لۂ ھغې زیات دې چې تا اولیدۂ

حسود ھنر د ھنرمند نۂ وېني عېب ئې ګڼی
کفارو کلہ نُور جمال د مصطفیٰ اولیدۂ

د یوہ کور سړی څوک بخت اوګټی ځنې خوار شی
دا رنګ حکمت مې د حکیم باری تعالیٰ اولیدۂ

ابو لھب د جھلہ سوزی پہ لھب د اتش
امیر حمزہ مې سرغنہ د شُھدا اولیدۂ

خودبین خپل ځان ګڼی بھتر کاسہ د بخت ئې واوړی
ما کمینہ پہ کمینۍ کښې سربالا اولیدۂ

ستورے د بخت ئې مکّدر شۂ راندہ رُو لہ درګاہ
انا خېر چې ابلیس وې حاصل ئې دا اولیدۂ

اکرامو کل اکرام پرېښے دے فرمان تہ رام دی
چې د میثاق پہ ورځ ئې راست قالو بلا اولیدۂ

دروېشان خېژی د دنیا پہ دښمۍ وعرش تہ
قارون پہ مینہ د دنیا تختِ الثریٰ اولیدۂ

حافظ مۂ کړہ واوېلا فقیری لوے دولت دے
خب د دنیا مې پہ تحقیق سرہ خطا اولیدۂ

دا بلہ قصیدہ اوګورئ

خرد مند اھلِ تمیز ھغہ انسان دے
چې د عېبو لہ ځایونو ګرېزان دے

و امین تہ د خائن نسبت کوے شی
د تھمت ځاے تہ ورتلۂ سپکاوے زیان دے

نېک مردان پہ منزلہ د فرشتو دی
فرشتو پرھېز ساتلے لہ سګان دے

پارسا خپل ستر ساتی بې ستری نۂ کہ
پہ عصمت پہ پردہ پټ مخ د پاکان دے

چې د بل سړی غندنہ کہ و تاتہ
ستا غندنہ بہ ھم وکا بد ګمان دے

غیبت خوی د مخّنثو نامړدانو
چې تحسین کہ د ځوانانو ھغہ ځوان دے

نۂ د دوست نۂ د دښمن سپکاوے وائی
د ھغوی خداے دروند کړے تول میزان دے

خداے ورکړې خوبی څوک اخستے نۂ شی
کینہ ګر کہ کینہ کړی احمق نادان دے

پہ کینہ قابیل شہید خپل برادر کړو
بې بھرہ لہ پاکہ درہ د رحمان دے

پہ بشرو کښې شر دۂ اول خوښ کړے
شرمندہ پہ محشر شمار لہ خاسران دے

کل عذاب د دوزخ نیم شۂ ددۂ برخہ
ھغہ نیم مقسوم پہ واړہ دوزخیان دے

قارون قعر تہ لہ ګنجہ سرہ پرېوت
پہ شامت د کینې بغض خوار مہمان دے

حسودانو د عیسیٰ د قتل نیت کړو
ددوی ځاے درک اسفل دے پہ اسمان دے

سپی لہ څۂ سُود چې د شاہ لمن پارہ کہ
د شاہ ځاے مزّین تخت د سپی ډېران دے

تور زاغان کہ غلبہ اوکہ پہ بازو
باز پہ تېښتہ ارزان نۂ شی زاغ ارزان دے

ھر زېردست چې زبردست تہ ملا بستہ شی
سر پہ سنګ وھی پہ تحقیق دښمن د ځان دے

آزاد خان پہ سرکشۍ کښې سُود بیا نۂ موند
دغہ حال د ھر باغی اھلِ طغیان دے

فېض ﷲ پہ تېمور ځان نېست و نابود کہ
د کرړو د نھنګ جنګ وتہ څۂ توان دے

دانا غم کا د تنګۍ پہ فراخۍ کښې
پہ ګل ناست بلبل فریاد کہ چې خزان دے

ھر ناقص د پیرۍ لاف کہ پیر ھغہ دے
چې راعی غوندې رمہ ساتی پاسبان دے

بې راعی رمہ خوراک شی د ګُرګانو
بې کاملہ حال خراب د مریدان دے

چې ځان پیر کہ بې کاملہ ضال بالہ شی
د خذلان پہ بر ورک شوے سرګردان دے

خودرائې کس کہ پہ دریاب یا پہ ھوا ځی
مچ دے الوزی یا خس پہ اب روان دے

د ابلیس توسن پرې نۂ زغلی حافظہ
پہ وسلہ ئې د توحید تېرۂ سنان دے

د ایمان سلامتی غواړہ حافظہ
غم د نان مۂ کړہ رازق مولا منان دے

عشقِ حقیقی

خلق د خداے او د خداے رسول مینې تہ حقیقی مینہ وائی ۔ ھر ھغہ مینہ چې د ھوس عنصر پکښې شامل نۂ وی ۔ لکہ مور پلار ورور خور اولاد سرہ مینہ وطن سرہ مینہ ، د خپل پیر ، شېخ سرہ مینہ د چا انسان سرہ د خداے دپارہ مینہ چې پکښې څۂ غرض شامل نۂ وی، ددې مینې بدل پخپلہ خداے ورکوی ۔ حقیقی مینې لہ فنا نیشتے ۔د حافظ د کلام اغلبہ حصہ پہ حقیقی مینې مشتمل دہ ۔ دا مونږ داسې وېشلے شُو

حمد

د حافظ پہ کلام کښې باقاعدہ حمد نۂ موندے کېږی خو حمدیہ اشعار ډېر دی

حمدیہ اشعارو یو څو مثالونہ

الف اسم د مولیٰ دے ۔ لا شریکہ بې ھمتا دے
لہ نقصانہ مبرا دے ۔ حق دانا بینا شنوا دے
بې آلاتو کاریګر

ج جناب د لا یزال دے ۔ چې کمال ئې بې زوال دے
لوے ئې فضل لوے نوال دے ۔ شریک نۂ لری بې سیال دے
شاہ ګدا ساتی منعم

و واجد بولہ موجودہ ۔ چې ئې ھست کړې لہ نابودہ
ورځ بہ راشی خود موعودہ ۔ والد تختی لہ مولودہ
ھلتہ مل ددۂ کرم

اے غنی خدایہ رحیمہ ۔ کرم لوے لرې کریمہ
حافظ اوساتہ لہ بیمہ ۔ امان ورکړې لہ رجیمہ
جام د شناخت ئې لرہ سم

کہ اشجار ھم اقلام دریاب مداد شی
کاتبان د مستعان واړہ عباد شی

کلمات د رب بہ تم کاتبان نۂ کہ
پہ لیکلو بہ ئې کل دریاب نفاد شی

بندہ نۂ رسی د رب ثنا صفت تہ
پہ تصدیق دي و امرتہ منقاد شی

کہ ئې حُور قصور شراب طہور یادېږی
دغہ واړہ بہ حاصل د رب پہ داد شی

مناجات

د حافظ پہ کلام کښې ځاے پہ ځاے مناجات موندے شی خو یوہ روغہ قصیدہ مناجات دی

ربہ روزی مې د وصال عید کړې
شک و وسواس مې زړۂ لہ بعید کړې

ستا دې پہ خپلہ خدائې سوګند وی
لیک مې پہ ژبہ پہ زړۂ توحید کړې

چې تنھا پرېوزم پہ تور لحد کښې
کۂ زۂ شقی یم تۂ مې سعید کړې

د روح بېلتون مې لۂ تن چې کېږی
جلیس انیس مې قرآن مجید کړې

پہ رویٔ د واړو پاکو عبادو
امان پناہ مې لۂ ھر وعید کړې

پہ عزت ستا د بزرګو اسماؤ
پاک مې لہ خبثہ دا نفس پلید کړې

د عرش پہ ظل مې پہ لویہ ورځ کړې
رھبر پېشوا مې مخکښې شھید کړی

میزان مې دروند کړې پہ احسان فضل
تېر پہ صراط مې پہ خپل تائید کړې

مقام زما کړې د طوبیٰ سېورے
دیدار مې برخہ نعمت مزید کړې

نوش د کوثر حافظ لہ ورکړې
ربہ نګاہ ئې لہ آب صدید کړې

ډېر زیات جامع مناجات دی د یو مسلمان لہ دې نہ زیات څۂ خواھش کېدے شی ۔

حافظ د آمنت باﷲو ملآئکتہ و کتبہ ورسولہ والیوم الآخر والقدرخیرہ وشرہ منﷲ تعالٰی والبعث بعدالموت شرع پہ اشعارو کښې کړې دہ ۔

نعت

د حافظ پہ کلام کښې باقاعدہ دوہ نعتونہ دی

اے چې پیش تر پیشانو پہ معنیٰ وې
پہ صورت پېدا ورستے بھتر دانا وې
انس و جن ملک طیور وحوش نابود وو
ستا د نور طائر معبود لرہ ثنا وې

او بل نعت دے

کہ تہ غمخور شې پہ عقبٰی زما سرورہ
مشکل بہ واړہ کړی اسان مولا زما سرورہ
خداے راستولے ئې رحمت لطف عالمو لرہ
بې ستا بہ څوک واؤری فریاد ژړا زما سرورہ

حافظ عاشقِ رسولؐ دے د ھغۂ د شاعرۍ ډېرہ برخہ د رسول کریمؐ پہ عشق بنا دہ ۔

د اردو ژبې لوے شاعر غالب وائی

ھر چند ہو مشاھدہ حق کی گفتگُو
بنتی نہیں ہے بادہ و ساغر کہے بغیر

د عشقِ حقیقی او عارفانہ کلام نہ د حافظ شاعری معمورہ پرتہ دہ ۔

چا چې پہ شونډو د ساقی د میُو جام اېښے دے
شناخت د اشنا ئې پہ خاطر دائم مدام اېښے دے

ھغہ نادار چې دارندہ شۂ د عرفان پہ دولت
پہ سلطنت ئې د دارہ د جمشېد ګام اېښے دے

د نازینین د نعلو ګرد مې کړې رانجۂ د سترګو
چې ئې لہ نازہ قدم پاس د عرش پہ بام اېښے دے

د کږو وروځو خیال ئې ګرځی پہ خاطر کښې مدام
ځکہ زاھد محراب سجدې تہ پہ مقام اېښے دے

چرتہ ھوس د باغ وراغ چرتہ سوختہ زړۂ پہ داغ
درد پہ دردمندو پہ بې دردو ئې ارام اېښے دے

کہ ئې تنګدست حافظہ خوښ پہ دا احسان ئې اوسہ
چې پہ سینہ کښې دې رب خپل مجید کلام اېښے دے

دا مقطع درئیم داخلی سند دے چې حافظ د قرآن حافظ وۂ د سترګو نہ ړوند نۂ وۂ

دعویٰ د مینې پہ دروغہ کہ ھغہ کم ھمت
چې ئې پہ یار رغبت بېسیار لہ خپلہ ځانہ نۂ شی

عاشقان ربٰی ارنی وائی پہ څېر د کلیم
صبر قرار ئې یو نفس بې لہ جانانہ نۂ شی

پہ نورانی مہتاب رامۂ شې ظلمانی سحابہ
چې برابر پہ رڼا ځم د خپل حبیب تر بابہ

شاہ مسخّر کړہ د باوُ پہ شرنګ آھُو د صحرا
تۂ ئې پہ دا دلکش اواز نۂ شوې بېدار لۂ خوابہ

صبا چې مښک دې کافور شی خم کمر بہ کېنې
نن سم ولاړ ئې پہ خدمت اوسہ سستی مۂ کړہ شابہ

دھن مې اوچ سینہ مې سوزی د ھجران لہ تندې
د وصالت پہ ساړۂ سیند مې کړہ سینہ سیرابہ

نمر زما د یار لہ مخہ نُور موندلے
زۂ بہ څۂ لہ و بل مخ تہ نظر نیسم

چې پېغام ئې د اشنا پہ رښتیا راؤړۂ
د رېبار ګفتار تہ سمع بصر نیسم

د خوبۍ مثل دې نیشتے پہ عالم کښې
بدر بیا موندہ رڼا ستا لۂ شرفہ

ملک ګشت کہ پہ فلک بشر عاجز دے
تا پہ عرش کرسۍ قدم کېښود اشرفہ

ستا پہ مخ بہ حافظ دُر ګران مایہ شی
بې لہ تا ارزان خسیس دے تر خذفہ

د دیدن بازار ئې ګرم تود چلېږی
چا چې کړې دی د عشق بازارګانۍ

ډک زمین پہ ښو زلمو ګل رنګو جونو
مینې یاد کړو آدم خان او درخانۍ

تۂ مظہر د نور ئې پہ خوبۍ حسن مشھور ئې
کاندی ښکلې حورې ارزو ستا د دیدن لا

حسن دې بازار دے ھر طرف تہ غوړېدلے
کاندی پرې سودا ځوانان دعصر کہن لا

عشقِ مجاز

اقبال ھیڅ پہ حقیقت او مجاز نۂ دے
ښکارہ شوې عاشقی ورتہ د کار دہ

ځنې شاعران ادیبان د مجاز مینې تہ رومان یا رومانیت لیکی خو یاد ساتل پکار دی چې رومانیت پہ یورپ کښې د کلاسکیت خلاف یو تحریک چلېدلے وۂ ۔ دې تحریک د عالمی سطحې ډېر لوے شاعران ادیبان لکہ وړډورتھ ، کولرج ، ګوئټے ، شېلے ،بائرن او جان کیتھ وغېرہ پہ شان خلق پېدا کړی وو ۔ دغہ اثر تر برِصغیر را اورسېد زمونږ د پښتو ادب ئې ھم متاثر کړو پہ پښتو شاعرۍ کښې غنی خان ، اشرف مفتون او عبد الرحیم مجذوب غوندې شاعران ئې پېدا کړۂ ۔ د مجاز مینہ د حقیقی مینې نہ جدا شے نۂ دے ۔ دا ھم جمیل خپل جمال پہ یو ښکلی مخ کښې راښکارہ کړی ۔ د مینې سرچشمہ ھغہ یوہ دہ ۔ پہ عربۍ کښې یوہ معقولہ دہ المجاز القنطرۃ الحقیقت چې د مجاز مینہ د حقیقت دپارہ پوړۍ دہ ۔ دا د مجاز مینہ دہ چې عاشق تہ د حقیقی مینہ سلیقہ او طریقہ ښائی ۔ حافظ دا خیال داسې بیان کړے دے ۔

حقیقی مجازی عشق بدر و ھلال دی
یا دوہ لعل دی پہ خوردۍ پہ کلانۍ

د حافظ پہ کلام کښې ډېر داسې اشعار دی چې د ھغو ھیڅ حقیقی توضیح نۂ راوځی دا جدا خبرہ دہ چې ځنې خلق د خپلې د زبان درازۍ پہ سبب مجاز تہ د حقیقت جامہ اغوندوی ۔ حقیقت دا دے چې عاشق تہ پہ ھر جلال پہ ھر جمال کښې خپل محبوب ښکاری ۔ څنګہ چې ما مخکښې وئېلے دی چې حافظ د قصیدې شاعر دے ھغۂ د عشق پہ ھر کېفیت ھجران ، درد ، غم ، وصال ، باندې جدا قصیدہ لیکلې دہ ۔ پہ دورانِ قصیدہ کښې څۂ بل خیال پکښې وړاندې کړی پہ قصیدہ او غزل کښې دا ګنجائش شتہ دا د نظم پہ شان مسلسل نۂ وی ۔

پہ دې اشعارو غور اوکړئ څومرہ تغزل لری ۔

دیدار

لاس پہ نامہ خوښ یم د خوبانو و تابین تہ
کاندې تواضع سلام ګدا و سلاطین تہ

روغ سلامت زړۂ پہ غمزہ غوڅ کہ سیاہ چشمې
نیشتے صلابت د غوښې ھیڅ تېرۂ سګین تہ

زۂ پہ وصالت پسې صولت د ھجران وینم
ھر ساعت چې اوګورم د عقل و دور بین تہ

یار چې نرم خوږ وی کۂ لږ تریو کہ جبین څۂ شُو
وائی اطبّا نافع دارو و اسکنجبین تہ

یار چې سروِ قد بولی انصاف اوکړہ غافلہ
سروہ بې معنې چوب دے زېبا صورت سمین تہ

تن اوړۂ اوړہ کہ سپین چندڼ پہ سنګ سولېږی
ورسی ھالۂ د ماہ جبینو و جبین تہ

پت د اشنائې چې لہ تا نۂ شلوی تر تلہ
سرومال ړومبے کہ د ھغې ناوې کابین تہ

عشق

چې د عشق لۂ درد سوزی شوریدہ شی
د ارام صبر جامہ ئې پاریدہ شی

اہ فریاد ئې مشغولہ خوراک ئې غم وی
د زړۂ وینې لہ سترګو چکیدہ شی

عاشقی ھلہ کمال تہ اورسېږی
چې مجنون غوندې لہ خلقو بُریدہ شی

د ھوس طاوس ئې پرېوځی لہ پروازہ
چې ښامار د عاشقۍ ترې پېچیدہ شی

چې د عشق د اژدھا پہ خُلہ کښې کېوزی
ګوشت او پوست ئې زھرېلہ کا ترقیدہ شی

پہ یوسف پسې لېمۂ د یعقوب سپین شُو
محبان پہ مھجورۍ کښې کوریدہ شی

باران ھم پہ یو موسم ورېدۂ کاندی
د عاشق اوښکې بې وارہ ورېدہ شی

پہ وصال د شمع ځان سوختہ بریان کہ
پروانہ لۂ خپلہ ژوندہ جُھیدہ شی

عاشق مرګ اختیارہ وی لہ ھجرہ تښتی
دا وېنا لہ دانایانو شُنېدہ شی

د کېول پہ خار بلبل سینی پارہ کہ
مرګ لہ وصلہ سرہ دۂ تہ پسندیدہ شی

عاشق څۂ رنګ صبر اوکہ پہ ھجران کښې
کب د یو دم بې اوبو آرامیدہ شی

دانایان بہ د حافظ شعر معمول کہ
کہ د فکر پہ میزان ئې سنجیدہ شی

ھجر

ھجرانہ تا چې فتنہ اغازہ کړہ
د غم جنبہ دې ماتہ سازہ کړہ

ھغہ د حسن بازار دې خور کړو
پہ اور دې خونہ زما ګدازہ کړہ

مھرې دې بوتلہ و تور لحد تہ
دنیا دې سپورہ لہ مھرونازہ کړہ

چې ذات ئې بد وی خصلت ئې بد وی
ما بدی کومہ لہ تا غمازہ کړہ

لاړ ترې عصمت شۂ ورک ئې دولت شۂ
زلېخہ ھسې مینې موتازہ کړہ

وصال

ما څخہ د حافظ چی کومہ چاپ نسخہ دہ د ھغې د چاپ نېټہ دہ۱۳۵۳ھ داسې ۹۱ کالہ اوشُو ۔ الحاج فقیر محمد عبدالسلام دې قصیدې لمن لیک کوی ۔ چې دا غزل مجاز ښکاری خو پہ دې کښې د حقیقی مینې بیان شوے دے ۔ زما د خداے بخښلی سرہ بېخی اختلاف دے ځکہ چې پہ دې قصیدہ کښې ځنې اشعار داسې دی چې د ھغو خیال ھم د رسول|کریمؐ ذات سرہ بې ادبی دہ ۔ او بیا حافظ د مجاز مینہ د حقیقی مینې تخم ګڼی نو مونږ ولې د ھغۂ ھر شعر د حقیقت پہ معنٰی کښې اخلو ۔

حافظ وائی

مجازی مینہ چې رښتینې وی عجب کمال دے
د حقیقی مینې دولت و عالیشان تہ راغے

و ھغہ زړۂ تہ رحمت د رب قریب وی
چې پږی مینہ د مجاز د حقیقت ږدی

محبوبہ مې خوالہ راغلہ خوب جمالہ
د جنت حورہ مې اواتہ لہ خیالہ

تور ګېسُو ئې اب رانیسې لہ سنبلہ
ابریشم ئې وکاکُل تہ زبون حالہ

پہ شانہ ئې جانانہ زلفې خورې کړې
جان فزا نګھت ئې راوړہ زر شمالہ

پہ سرو شونډو کښې ئې اور دے ھم اوبۂ دی
دواړہ زیست کا پہ یو ځائے کښې بې جدالہ

زنخدان ئې سوړ کوھے د تږو ځاے دے
سېراب درومی لہ دغہ آب زلالہ

سپین ګردن ئې صراحی د سپینو زرو
د عاجز توان ورتہ نیشتہ بې ذوالمالہ

د شکم پوست سپین تھان دے نرے صاف
تمنا ئې شاہ ګدا کہ لہ وصالہ

دوہ پنډۍ ئې سپین بلور یا مرمر دی
دل اوېز اواز ئې خېژی لہ خلخالہ

د محبوب صفت

د ھغې محبوبې څوک برابری کا
چې کل خوبان د حسن چاکری کا

قدامت ئې د شمشاد بوی د چندنړو
شان شوکت د ښاپېرۍ خندا حوری کا

تازګی ئې د غنچې سوز د بلبلو
پہ ګردن د خیال اوږۍ لکہ قُمری کا

نورې جونې لکہ زاڼې پسې قط ځی
دا پہ مخکښې د ھمہ و رھبری کا

د شطرنج اشنا ئې یو دے غورہ کړے
پہ لباس د خُلې د ھر چا دلبری کا

مخا مخ پرې د تھمت سنګرېزی اوری
چې پہ څنګ و یار تہ ګوری ھوښیاری کا

د شین خال صفت بہ څۂ کوم پہ ژبہ
د اوربل د سېوری لاندې سرداری کا

پہ اور اوسوزی مجال زما د صبر
چې راپورتہ برندې سترګې خُماری کا

کږې وروځې ئې کږہ د اختر میاشت دہ
عام وخاص ئې د دیدن طمع داری کا

سرې لمبې مې لہ ګوګلہ را چاپېر شی
چې سُورکے پېزوان پہ پوزہ سٗنیاری کا

لہ خوږو مېوو ئې پُور د سینې باغ دے
پہ څکل درنځُور ورکہ بیماری کا

و پنډو وتہ د عاشق زولنۍ پرېوځی
ورښکارہ چې پنډۍ سپینې مرمری کا

ھغہ حسن چې ستا دے د پرۍ نیشتہ
و جمال تہ دې طاقت د بدرۍ نیشتہ

ھر چې ستا د محبت پہ تُورہ غوڅ شو
د ھغو وېرہ لہ بلې مصرۍ نیشتہ

څوک چې وائی سپوږمۍ د محبوبہ لہ مخہ سمہ دہ
نۂ لری مژګان زلفې سپوږمۍ پہ خوبۍ کمہ دہ

سپینہ خُلہ ئې ګنج دے تورې زلفې ښاماران دی
بلوسی پہ ښامارو مشاطہ پہ زړۂ محکمہ دہ

وایہ ملامت پہ ما ناصحہ صرفہ مۂ کړہ
ھر کلہ بې دردو تہ د عشق طائفہ ګرمہ دہ

تۂ چې ما جارباسې لہ یارۍ د دلنوازې
څوک ددې پہ شان پہ چہرہ ښکلې بې قلمہ دہ

جور د رقیب د خوبا مکر مکېزونہ
بل تھمت د خلقو عاشقی درستہ لہ غمہ دہ

وائی ودان اولس مینہ لہ مینې پېدا کېږی
زۂ ئې پہ اور اوسم محبوبہ ولې بې غمہ دہ

شاباس پہ پوھاړې علی خان تہ ئې مخ روڼ شۂ
ټینګہ شوہ پہ پت کښې لړواہ ئې لہ حشمہ دہ

یو یار چې اونۂ مری پہ بل یار پسې دو بین دے
ګورہ و درخۍ تہ پہ ادم پسې بې دمہ دے

خوار کړم عاشقۍ بل د غماز پہ ډېرو ستړو
ورک شہ سپک غماز بې رحمی کلہ لہ صنمہ دہ

خولې د دروغژنو مولا ماتې کړہ یا ګونګې
وائی پرې دروغ پُور پہ عصمت بی بی مریمہ دہ

پندو نصیحت خواص لہ پارہ

پہ کلاسیکی دور کښې پند شاعرانو د شاعرۍ یوہ حصہ ګڼلې دہ ۔ خو د حافظ پند د نورو نہ مختلف دے ۔ پہ دې کښې خواص او عوام دواړو لہ پارہ سبق موجود دے ۔ د خواص مې مراد ھغہ خلق چې ھغہ سالکان دې او د تصوف د لارې لاروی دی ۔

دوی تہ پہ سپینہ جامہ کښې د ګرګانو د مخ نہ پردہ پورتہ کوی

ضرورت د مرشدِکامل او نصیحت اھلِ سلوک د پارہ

چې پہ مخکښې ئې رھبر مجّرب نۂ وی
کہ خود رو تر ګړنګ لوېږی عجب نۂ وی

د طالب شہسوار بہ اورسی منزل تہ
کۂ پہ لاس د نابینا ئې جلب نۂ وی

کہ تازی د عشق تېزئ تازہ بہ ورشی
پہ دا لار تلونکے د عقل مرکب نۂ وی

د اسلام د امامانو پہ لار درومہ
و مقصود تہ رو بېرون لہ مذھب نۂ وی

چې الفت ډېر شی کلفت نۂ وی پہ میان کښې
ګستاخی د عاشق ترکِ ادب نۂ وی

استحقار د نفس قربت ګڼمہ درګاہ تہ
معزز ددې سګ دوست مقرب نۂ وی

زاغ ټپوس بہ د ھمائے شرف نۂ مومی
څو ئې پاک لہ خبائثہ مخلب نۂ وی

کۂ اکرام لہ دل ارام غواړې نفس رام کړہ
ھیڅ باغی لائق د شاہ د منصب نۂ وی

پہ ھغہ بوستان چې باد د خزان نیشتہ
بلبلان ورځی د زاغ منتخب نۂ وی

ھغۃ مست بہ تر باقی مېخانې ورشی
چې غولېدلے د فانی پہ مشرب نۂ وی

پہ غافل د سحر ګرې حُب غالب شی
غم غرض ئې د محبوب پہ غبغب نۂ وی

عندلیب غوندې بہ والوزی پہ ګلو
چې پہ دام کښې د خناس او خنزب نۂ وی

چې بھرہ د دین بھرام پہ اخر یوړہ
بې د فضل د باری بل سبب نۂ وی

پہ تحقیق د ظالم لار نیشتے وخداے تہ
ھیڅ مذنب دا ھسې یاد پہ غضب نۂ وی

تم ستم دے چې امان موزی لہ ورکړی
مسلمان مامن د مار د عقرب نۂ وی

د نا اھل مور و پلار پہ بد یادیږی
چې ولد ئې پہ نېک نام مقلب نۂ وی

چې عمل علم تقویٰ ادب ئې نۂ وی
د انسان شرف پہ مال او نسب نۂ وی

سفتہ در د حافظ یوسئ جوھری لہ
د کناس پہ مرغلرو مظلب نۂ وی

اونیسہ مرشد چې چې پہ شېطان قوی اسد شې
شېر غوندې ھڼېږہ دښمن دور کړہ لہ اشبالہ

خودرائې نۂ دے پہ خپل رائې کښې سود موندلے
د بادشاہ کارسازی ھم بې وزیر نۂ شی

جاھل پیر پہ پیرۍ مۂ نیسہ نادانہ
نابینا بہ پېش رھبر د بصیر نۂ شی

لہ ناقص بہ مرید څۂ مراد حاصل کا
منکوحې تہ د بار سود لہ صغیر نۂ شی

پہ کشتہ پارہ جست مس تانبہ زر کېږی
پہ سیماب ناکشتہ کار د اکسیر نۂ شی

شرع ورع ټینګہ وہ باور محکم کړہ
د جنت یافت پہ پرھېز وی پہ پیر نۂ شی

پہ وجد کښې ھر خوی چې کوی شېخان معذور ګڼمہ
بې وجدہ خوښ پہ رقص وترپو دندوکار نۂ یم

لہ پرھېزګارو زارېدے چې اندرون تقی وی
چې پہ زړۂ ګرګ وی یار دھغہ پرھېزګار نۂ یم

پند و نصیحت د عام خلائق لہ پارہ

حافظ پہ خواص او پہ عوام دواړو کښې یو شان مقبول دے ۔ حافظ عالم دے د قران مجید حافظ دے ۔ سلوک سرہ وابسطہ دے ۔ ملا ، طالب ، قاری او فقیر دین تہ نیزدې خلق ټول د حافظ سرہ مینہ ساتی ۔ د ھغۂ کلام یاد ساتل او وئیل اعزاز ګڼی ۔ د حافظ شعر د مستوراتو پہ ژبہ راتلۂ ھم بد نۂ ګڼلے کېږی ۔ اکثر بہ بېباکۍ سرہ پہ کورونو کښې وائیلے شی ۔ علمیت او د اولسی ژبې ګډون د حافظ پہ کلام کښې ترڅکون کار کړے دے ۔ د حافظ ځنې اشعارو د متل شکل اختیار کړے دے ۔ پہ جرګو مرکو کښې د حافظ اشعار اکثر اورېدے شی ۔د حافظ د مقبولیت سبب د ھغۂ د پند ونصیحت شاعری دہ ۔ پہ کلاسیکی شاعرانو کښې پند و نصحیت د شاعرۍ لازمی جز وۂ ۔ پہ حجرو کښې د مجلسونو پہ اغاز کښې بہ د پند و نصحیت د اشعارو نہ کېدۂ چې پہ اولس کښې پہ رباعی باندې اوپېژندے شو ۔ عام اولس د رحمٰن بابا غزل تہ د رحمٰن بابا رباعی وائی ۔ حالانکې دا رباعی نۂ دہ ۔ د رباعی خپل مخسوس بحر دے او پہ څلورو مصرعو مشتمل وی ۔

راغلې ستا پہ سترګو د دنیا د حرص لړې
نۂ وېنې چې درومی د عقبیٰ پہ لوری شخړې

عادو وۂ کہ شداد وۂ کہ نمرود کہ دقیانوس وۂ
تور مخونہ لاړل لہ فانی دنیا نیمګړې

شپږ لکھہ کالونہ عزازیل پہ طاعت تېر کړۂ
ونخښت لکہ خر اخر د کبر پہ چقړې

خداے لہ نیستہ ھست کړې پروردہ ئې پہ نعمت کړې
فھم فکر اوکړہ پہ شناخت پہ بندګۍ پړې

عمر دې کوتاہ دے امید لا ترې کوتاہ تر کړہ
ولې طناب اوږد پہ دا لنډ مېدان کښې غړې

خوی د چارپایانو کړې جوثہ دې د سړی دہ
شین بوټے چې وینې لہ ګړنګہ پسې رغړې

چې ئې تل پہ ژبہ تریخ کلام جاری وی
جراعت پہ زړونو کاندی ازاری وی

چې دشنام ئی وی عادت دښمن د خداے وی
ځنکدن ئې پہ شدت پہ دشواری وی

چواړے بہ نېک خصلت سرہ نېک نام شی
پہ بد خوی باندې بدنام سېد بخاری وی

بل پہ سپک نامہ بلل سپکاوے خپل دے
سړے دروند شی پہ ادب وقار د ژبې

و سودا تہ بہ دې ډېر خلق مائل شی
کہ زېبا کړې پېراستہ بازار د ژبې

قند شکرې ورہ وہ لہ دواړو شونډو
تل بہ نۂ وی دا وائیل او وار د ژبې

تلخ ګوی بہ تنګ معاشہ وی حافظہ
شرین ګو بہ مدام خوری اثمار د ژبې

د غفلت لہ خوبہ پاسہ ځان بېدار کا
بنی ادم لہ خداے غفلت لېږلے نۂ دے

ھر عمل چې څوک کوی ھغہ بہ ئې مل وی
د ھغہ بدل خداے بل وئېلے نۂ دے

پاسہ شب خېزۍ پہ طاعت مولا راضی کہ
یوسہ دې عمل زېور بورجل د محبوبہ لہ

جونې د جنت دی اراستہ پہ زېب زینت دی
مھر ئې پورہ کړہ چې مخ روڼے ځې خوبالہ

اوګورہ خپل حال تہ اخر ځاے دې تورې خاورې
پرېږدہ تکبر چې پېدا شوې لہ صلصالہ

د دُنیا بې ثباتی

ځنې عالمان دنیا د عقبیٰ توخہ ګڼی

ښہ دہ ښہ دہ دا دنیا
چې توښہ دہ د عقبیٰ

خو حافظ دنیا تہ پہ ښہ نظر نۂ ګوری ۔ پہ ډېرو ځایونو کښې پہ خپل کلام کښې غندلې دہ ۔ حافظ دنیا یو جبہ ګڼی چې څوک یو ځل پہ دې کښې ګېر شو بیا ډوبیږی ځی او لۂ دی نہ بہ شاہ دے کہ ګدا دے خالی لاسونہ ځی ۔ راځئ د حافظ خیالاتو تہ ګورو چې ھغہ پہ دې حقلہ څۂ وائی ۔

کہ څوک پہ خوب پہ قزوخز ، کیمخاب بخمل کہ
لہ خوب رو سرہ ھمخواب وی تېر بہ ئې واک شې

فرد بہ درومې بې نوکر چاکر و ګور تہ
کۂ ئې لاندې فارس روم تر فرمان واک شی

دا دنیا وار نۂ کړی قرار د نېکۍ کار کوہ تل
لہ تانہ ډېر خاورو کښې ګېر ښائسہ ځوانان پراتۂ دی

چې بہ لښکر د بحروبر ورتہ پہ در ولاړ وۂ
ھغہ اوس خوار لکہ نیستګار پہ ډېر ارمان پراتۂ دی

جدا جدا بندی تنھا د مرګ ضابط د لاسہ
پہ حال زبون د فریدون غوندې شاھان پراتۂ دی

پاتی دنیا اخر لۂ تا د خداے رضا کړہ مدام
پہ سکرات کښې کښې خطرات پہ څو شان پراتۂ دی

خود بہ نیمګړے د ھړ چانہ دا جھان پاتې شی
نۂ بہ پہ دې دنیا کښې تاج د یو سلطان پاتې شی

کۂ څوک بادشاہ شی د دنیا بازار ترې پاتې وینم
لکہ ریدے بہ ترمې ترمې پہ بیابان پاتې شې

نہ بہ فلک نۂ بہ ملک بہ عالم وی مدام
نہ بہ امیر نہ بہ فقیر نہ بہ زوړ ځوان پاتې شی

باد د ھجران پہ ھر مقام باندې دائیم او ګڼہ
پہ زړیو ګلو تل بہ وفد د خزان پاتې شی

څۂ چې پېدا دی پہ دنیا دا بہ فنا شی واړہ
فقط یو نوم بہ پہ دنیا د پاک سبحان پاتی شی

څو بہ مغرور پہ تکبر ګرځې پہ حب د دنیا
پہ ځنکدن کښې بہ د ھر سړی ارمان پاتې شی

دنېک عمل ارمان بہ ھلتہ نېک بندہ لہ ورشی
چې د لحد پہ بیچاونړو باندې حېران پاتې شی

اخر ځاے دې تنګ تاریک لحد خراب دے
آراستہ پہ پہ نګارنقش محل څۂ کړې

ناسټلجیا

پہ دې دنیا پہ مخ څوک بہ وی چې ھغۂ تہ بہ خپل ماشوم والے ۔ د ماشوم والی لوبې

ځوانۍ ، یاران ، دوستان ، چم ګاونډ، کور کلے، ګودر بہ نۂ یادېږی ۔ د حافظ پہ کلام کښې د دوابې ھشنغر د خوزہ خېلی ذکر نۂ موندے کېږی ۔ خو کوم وخت د ځوانۍ ئې پہ الپورۍ کښې تېر کړے دے دھغۂ بیا بیا ذکر کوی او ارمان ورپسې کوی ۔ او ھغہ زاړۂ خلق یادوی ۔ کوم ناسپاسہ خلق چې دھغہ د پیرۍ پہ وخت کښې موجود وی د ھغوی سرہ ئې زړۂ نۂ لږی ۔ حافظ بې شکہ ډېر لوے عالم ډیر لوے شاعر دے د ھغہ قدر پکار دے ۔ خو سړے د خداې پہ ورکړو مړېږی د انسان نہ طمع نۂ دی ساتل پکار او بیا یو صوفی سرہ خو دسرہ ھډو جوړېږی نہ ۔

اول ئې د ښو ورځو اشعار اوګورئ

چې میشتہ مې د مھرویو پہ دېرې وہ
وظیفہ مې د اقبال د ثُرّې وہ

د عزت پہ کرسۍ ناست پہ ناز طرب وم
تازہ ګی مې پہ ھر حال کښې د بشرې وہ

تنزل مې نۂ لیدۂ لہ نامرادیٔو
ترقی مې د مراد پہ منارې وہ

پہ حجلہ د بخت کښې ناست د بخت ورو
د نېستۍ نقطہ مې دور لہ دائرې وہ

زۂ سېلی طوطی وم پہ خوږو مېوو مې ګشت وۂ
اوس بېنواناست یم دھن اوچ خاطر ناشادہ

ملک راتہ فراخ وۂ پېښېدم پہ قدردانو
پرېستم پیرۍ لکہ مردہ لہ لادہ بادہ

اموختہ لکہ طوطی پہ شیرنۍ وم
لکہ زرکہ بنګے خورم پہ نیسګارۍ کښې

خو د ژوند پہ ورستو ایامو حافظ څۂ داسې حالتو سرہ مخ وی۔

بې لشو ترې ھیڅ حاصل کولے نۂ شم
کۂ لاس اومنډم د شھدو پہ ډارۍ کښې

پہ خپل ځاے مانځنہ غواړم نۂ ئې مومم
لکہ چرګ ټونګہ مار نۂ یم پہ بغرۍ کښې

چې ئې توان د دنیا نۂ وی کور زندان دے
آذادی وی پہ تجرید قلندرۍ کښې

باز پہ جالہ کښې چا نۂ دے پېژندلے
قدر نیشہ د حافظ پہ الپورۍ کښې

زۂ چې نظر کړم پہ دا دار وفادار پاتې نۂ شۂ
خمسورتیا نیاز کړمہ پہ چا نیاز بردار پاتې نۂ شۂ

بې شاختۍ تاریکۍ ملک راباندې تور اندھېر کہ
مخ د نیازمنو سپین مھتاب شعلہ دار پاتې نۂ شۂ

یا زۂ بې قدرہ شُوم طالع کړم ھیڅ پرې نۂ پوھېږم
یا قدر دان د زمانې پہ ګلزار پاتې نۂ شۂ

لۂ دې زېل اشعارو نہ ماتہ داسې برېښی چې کلہ حافظ پہ پیرۍ کښې د جومات فرائض نۂ شی سر کولے د ھغۂ پہ ځاے دا بل چاتہ دا منصب ورکړلے شو ۔

اوس تور قارغان تنعم کا پہ مېوہ دارو ونو
شرین ثمر د شنۂ طوطی پہ منقار پاتې نۂ شۂ

طمع د باز لګړ کے خوری د زمانې پہ ګردش
د باز پہ قدر څۂ پوھېږی مشکار پاتې نۂ شۂ

د حافظ پہ کلام کښې تلمیحات

د تلمیح لغوی معنیٰ دہ اشارہ شاعر کلہ کلہ پہ خپل کلام کښې اشارې کوی دې سرہ د شعر حسن او پہ معنیٰ کښې وسعت پېدا شی ۔ تلمیح د کلام ښائست دے ۔ ددې دارومدار د شاعر پہ علم او د شعر د وئیلو پہ قدرت باندې دے ۔ د تلمیح ګڼ اقسام دی لکہ تاریخی، عشقی ،مذھبی او سیاسی وغېرہ ۔ حافظ یو لوے عالم ، صوفی عاشق او قادرالکلام شاعر دے ۔ د حافظ پہ کلام کښې تلمیحات ډېر زیات دی ۔ کلہ چې حافظ پہ تلمیحاتو باندې ګوتې پورې کړی دا د قصیدې پرلہ پسې پہ شعرونو کښې موندے شی ۔

یوسف وې ثنا پہ قعر د کوھی کښې
د غم ورځې ئې بدلولې پہ اعیادو

پہ عصمت ئې بستہ ورونہ کشادہ کړۂ
د پاکۍ مسند ئې برخہ لہ اجدادو

مبتلا ئې پہ بلا مھتر ایوب کړو
بال ئې بل فکر قبول نۂ کړو بې یادو

تسبیح وې یونس پہ نفس د ماھی کښې
غفلت نۂ وۂ د ھغو نېکو عبادو

پہ جرجیس جورو جفا اغیارو ډېر کړو
د غضب پہ اور ډېرے شو د رمادو

زکریّا ئې پہ ارہ پارہ پارہ کړو
خاموش نۂ شو لہ اذکارو لۂ اورادو

پہ احیا د شریعت یحییٰ سر کېښود
تل سلام دې وی پہ دا رنګہ نېک زادو

د عیسیٰ د قتل قصد بدانو اوکړو
نبی خلاص شۂ مفسد کېوت اے نامزادو

د دې ھر یو شعر پہ شاہ یو قیصہ پرتہ دہ ۔ اوس دا یو څو نمونې د تاریخی تلیمیحاتو وګورئ

څۂ شو کہ پہ مکر نمرود اوخوت و اسمان تہ
پہ زدہ کړہ عزازیل بہ جبرائیل پہ تمکین نۂ شی

شاہ چې سکندر وۂ درست جھان ئې مسخر وۂ
پیک چې د اجل راغے ځاے نۂ وۂ د استېزې

سپک د نمرود نوم شۂ پہ دې افعالو شُوم شۂ
یاد نوشېروان شۂ د نېکۍ پہ اندازې

عادو وۂ کہ شداد وۂ نمرود کہ دقیانوس وۂ
تور مخونہ لاړل لہ فانی دنیا نیمګړې

پہ دې اشعارو کښې مذھبی تلمیحا ت دی ۔ چې لوے عبرت ترې حاصلېږی ۔ دا ټولې قیصې پہ قص الانبیاء کښې موجود دی ۔

مینې د دنیا قارون ژوندے پہ زمکہ ډوب کړو
دۂ تہ پہ ډېر پند د کلیم پاکہ ژبہ ستړې

مکر د دنیا پہ بلعم ملک تورہ تیارۂ کړو
بل چراغ ئې مړ شو پہ دوستۍ د ګندہ خړې

ډېر عمر طاعت برصیصا کړے اوبو یوړو
نفس شیطان رسوا کړو پہ عصیان جامې ککړې

دا عشقیہ تلمیحات دی چې یو شعر پورہ پورہ قیصې تہ اشارہ کوی او د شعر تشریح کښې خوند او وسعت پېدا کوی ۔

مرګ قاطع نۂ دے رېښتنې محبت لہ
د لدا سرہ لدۍ سر پہ تُربت ږدی

د لیلیٰ پہ زندګۍ مجنون ژوندے وۂ
چې وفات شوہ پرې خپل سر پہ سُرعت ږدی

فرھاد غر پہ تېشہ غوڅ د عشق پہ زور کړو
د صادق عاشق پہ کار خداے برکت ږدی

د بوډۍ پہ چل اجل د فرھاد راغے
شیرنۍ پہ شیرین لب د مرګ شربت ږدی

د یوسف جدائې خوارہ زلېخا کړہ
د وصال دولت پرې بیا زېب و زینت ږدی

بہرام روم پرېښود پہ حب د ګل اندامې
د چین خاک ئې بیچاونړہ پہ تن محنت ږدی

پہ سفر د رخام تلو ملوک خام نۂ وۂ
د عاشق ژړا پہ زړۂ د یار رقت ږدی

د طہرہ د زھرہ مینہ طاری نۂ وہ
خوش ګفتار ئې پہ خاطر کښې طراوت ږدی

پہ پینو پسې پېنی ځنګل پائمال کړو
د یار مینہ پہ مئین قوت ھمت ږدی

د حشم لښکرو ایل پوھاړہ نۂ کړہ
پہ یک بینو د اسمان ملائک نېت ږدی

د ادم د عشق خبر درخو راښکودہ
پہ لحد کښې غېږ پہ غېږ خولہ پہ شفت ږدی

حافظ او رحمٰن بابا

مونږ چې واړۂ وو د مشرانو نہ بہ اورېدل چې رحمٰن بابا لو کړے دے او حافظ وږی ټول کړی دی ۔ خو کلہ چې زۂ پہ ادب پوھہ شوم ۔ ما پہ ډیوہ راډیو د غزل پہ پروګرام کښې چې پہ حافظ باندې وۂ وئیلی وو چې حافظ د جدا اسلوب څختن دے ۔ د حافظ او رحمٰن بابا پہ ځان کښې بغېر د یو څو خبرو نہ ھیڅ مماثلت نیشتے ۔ ھغہ خبرې دا دی حافظ عالم دے رحمٰن بابا ھم عالم دے خو د علم پایہ ئې د حافظ برابر نۂ دہ ۔ حافظ صوفې دے رحمٰن بابا ھم صوفی دے ۔ حافظ خلقو تہ پند ونصحیت کوی رحمٰن بابا ھم معلمِ اخلاقیات دے ۔ حافظ پہ سختۍ سرہ د شریعت پابند دے او وائې:

ک کمال د شریعت دے ۔ طریقت کہ حقیقت دے
کہ روزی د چا وصلت دے ۔ ھم د شرع پہ دولت دے
بل رو نیشتہ معتبر

مولانا عبدالقادر د رحمٰن بابا د دیوان د پښتو اکېډیمۍ د نوی چاپ کال ۱۹۸۷ء پہ مقدمہ پہ حوالہ د مېجر راورټی او عبد المجید افغانی پہ صفحہ ۲۷ باندی لیکی ‘’ چې د رحمٰن ګوشہ نشینی ، زھد و تقویٰ او آخر پہ عشق ربی کښې استغراق

ددۂ پہ پہ ھم عصر علماؤ باندې ښہ او نۂ لګېدو ۔ د فنا او د حېرت پہ دې مقام کښې ددۂ نہ فرائض مذھبی پہ سر تہ رسولو کښې کوتاھی راغلہ مونځ ترې پاتې شو “

رحمٰن بابا وائی

د مرزا د ارزانی دعوې پرې اوکړئ
قدر دان د شاعرانو رحمٰن راغے

د روښنیانو ټولہ ډلہ د وحدت الوجود قائلہ وہ ۔ د وحدت الوجود نظریہ پېښ کونکے محی الدین ابن العربی وۂ ۔ او انتھا ئې منصور ابن العلاج وۂ ۔ چې انا الحق ئې اووې

او شریعت پہ دار کړو ۔ حافظ د قصیدي شاعر دے د ھغہ کلام کښې چند غزلي او اکثر قصیدې دی ۔ حافظ خپل آئیډیل فردوسی ګڼی ۔ حافظ د قصیدې ښہ شاعر دے ۔ د امرأو القیس او د متّنبی پہ شان زور دارہ قصیدہ لیکی ۔ دا قصیدہ ئې د نمونې پہ طور اوګورئ

زړۂ مې ظلمت لاندې د ھجران کړو بدن لا
مخ راتہ ښکارہ کړہ تر مہتابہ روشن لا

ستا د ښائست کوکې پہ فارس پہ روم و شام دی
رام شو درتہ کُل خوبان د مصر مدین لا

تورو اثری سترګو ستا ایل آھُو د چین کړو
ښکیل دې عراقیان کرۂ د ھر موۓ پہ پرسن لا

بې شمارہ بازونہ دې د مہر پہ جال بند کړۂ
نۂ شکوې د شناخت طناب پہ زاغ و زغن لا

ستا د لب شکرې تری حلب حجاز طوطیان خوری
او واتۂ زاغان ترې د حبش د دکن لا

څوک چې ګدیان شُو ستا د حسن دروېزہ کہ
خوار ګڼې شاھان د خراسان د ختن لآ

ګل پہ شان ستا چشم ګویا لعلِ بدخشان دی
لب تہ دې حېران دی سرۂ عقیق د یمن لا

در ھلہ ښائست کړہ چې بېرون شې لۂ صدفہ
ستا دندان ساطع دی اندرون پہ دھن لا

دُرې چې ستا دحسن د دولت پہ چا بستہ شی
درومی نګونسار د خسارت پہ روزن لا

سم مجال زما دے چې دې وصف د جمال کړمہ
خوب وړی ستا جمال تہ مھوشان مُزّین لا

ستا د کوڅې ګرد شولې رانجۂ زما د سترګو
زړۂ بہ مې فارغ د غم لہ ګردہ شی تن لا

ریګ د ھغہ لارې چې پرې تا دے ګذر کړے
لعل ګوھر ترې ځار شہ دسرو زرو معدن لا

وصف دې خوبان کہ ھم پہ دل ھم پہ زبان کښې
مدحہ دې شان شان کہ بلبلان پہ چمن لا

جام تہ دې راجع دی رندان واړہ مسلسل دی
خوان تہ دې طامع مرغان د باغ وچمن لا

حسن دې بازار دے ھر طرف تہ غوړېدلے
کاندی پرې سودا ځوانان د عصر کُہن لا

ستا د خم خانې خُماران خلط لہ خلقو ځان کہ
خام ئې دیوانہ بولی دوی پوې پہ ھر فن لا

تۂ مظہر د نور یې پہ خوبۍ حُسن مشھور یې
کاندی ښکلې حورې آرزو ستا د دیدن لا

مخ کہ نمودہ کړې غم بہ ورک لہ غمزدہ کړې
خوار بہ آسودہ کړې خوشہ چین د خرمن لا

لاړل خوش الحانہ بلبلان زاغان انبوہ شول
ځان سپارل بہتر دی د ھجران تر بہمن لا

زۂ خوشبوی د وخت وم پور پہ ګلو خلاص لہ خارہ
شمار کړم کینہ ګرو تر کیکرو ازغن لا

سم قامت مې خم کمان د دوست پہ مہجورۍ شۂ
تاؤ شوم لکہ ژۍ پہ جنګ جدل د دښمن لا

نشتہ مہرې بزم چې مجلس تہ اوکړم عزم
بې اتشہ سوزم د ناقص پہ سخن لا

زړۂ نادان ویجاړ مې پہ معدوم پسې تل ژاړی
تللے عمر غواړی آب د خپل انجمن لا

یاد کہ د یار نۂ یې تۂ ئې یاد لرہ حافظہ
شاہ بیرتہ نۂ ګوری سپاھی تېز کړہ توسن لا

مخ د یار بوستان دے ھر ثمر ترې خورہ حافظہ
خولہ بہ دې خوږہ کہ شرین سېب د ذقن لا

څومرہ زور دارہ قصیدہ دہ ۔ نعت دے د شاعرانو اکثریت د نبی؏ د صفت پہ ځاے خپل د آرزوګانو اظہار شروع کړې خو پہ دې قصیدہ کښې حافظ حد کړے دے

رحمٰن بابا د غزل شاعر دے او پہ غزل باندې ھغہ دومرہ دسترس حاصل کړے دے لکہ چې څوک عام ژبہ کښې خبرې اترې کوی ۔ ګران نہ ګران خیال پہ اسانۍ سرہ بیانولے شی ۔ رحمٰن بابا د حافظ شیرازی نہ متاثر دے ۔ د رحمٰن بابا غزل

کۂ نظر کہ څوک پہ کار د دروېشانو
خود بہ اووېنی وقار د دروېشانو

د حافظ شیرازی ددې غزل

روضہ خُلد بریں خلوتِ درویشاں است
مایہ مُحتشمی خدمتِ درویشاں است

د تاثر لاندې لیکلے شوے دے ځنې شعرونہ خو د حافظ د شعرونو ترجمہ لږی ۔ خو کومہ عاجزی د رحمٰن بابا پہ کلام کښې دہ ھغہ د حافظ شیرازی پہ کلام کښې نیشتے ۔ د رحمٰن بابا دغزل نمونہ وګورئ

ھیڅ ثابت نۂ کړہ چا ددې دنیا وفا
واړہ مینہ کاندی بې وفا پہ دا دنیا

ھر څوک چې دعویٰ پہ دا دنیا کا د خپلوۍ
واړہ باطل وائی دنیا نۂ دہ د ھیچا

دا فلک کُولال دے سازول او ماتول کا
ډېر ئې ما تا غوندې پېدا کړل ھم فنا

ھر سنګ او کلُوخ چې څرګندېږی ددې دھر
واړہ ککرۍ دی څوک د شاہ څوک د ګدا

دام دې ھیڅوک نۂ ږدی د دنیا و رہ ګذر تہ
ښکار بہ اوکړے نۂ شې دسیمرغ او دعنقا

ھر څوک چې ددې فانی نفس وابستګی کا
نۂ بہ شی تړلے پہ زنځیر سرہ ھوا

ماہ دے کہ افتاب دے ھمګی واړہ خراب شی
ګل کہ ھمېشہ وی ھسې نہ تر ابدا

مۂ درومہ رحمٰن پہ خلاف د دانایانو
مینہ د دنیا پسندلې نۂ دہ ھیڅ دانا

د حافظ شعر دے

ھیڅ عاقل پہ عقل نۂ رسی اسمان تہ
عاشقان قدم بالا پہ عرش اوچت ږدی

د رحمٰن بابا شعر دے

پہ یوۂ قدم تر عرشہ پورې رسی
ما لیدلے دے رفتار د دروېشانو

د حافظ شعر دے

چې پہ مخکښې ئې رھبر مجرب نۂ وی
کہ خودرو تر ګړنګ لوئېږی عجب نۂ وی

رحمٰن بابا وائی

بې رھبرہ یون د عشق پہ لارہ ګران دے
دلتہ بویہ چې پیدا کاندی رھبر څوک

د حافظ شعر دے

برګ مېوہ مې توې شوہ د پیري خزان لغړ کړم
تېر لکہ برېښنا شوې د ځوانۍ اُردی بھشتہ

د رحمٰن بابا شعر دے

تورہ ږیرہ مې سپینہ زۂ حېران یم
چې رحمٰن لا بالغ نۂ شوم نۂ عاقل

د حافظ شعر دے

د طلب شھسوار بہ او رسی منزل تہ
کۂ پہ لاس د نابینا ئې جلب نۂ وی

د رحمٰن بابا شعر دے

بې رېبارہ رسېدۂ ویار تہ ګران دی
پہ کوڅہ د مھرویانو رھبر ګورہ

پہ دې کښې شک نیشتے چې رحمٰن بابا دپښتو غزل ډېر لوے شاعر دے ۔ خو حافظ د رحمٰن پہ حقلہ څۂ ھم پہ خپل کلام کښې نہ ٔ دی وئیلی لکہ عظیم بابا او نورو او نۂ ئې د رحمٰٰن بابا پہ زمکہ غزل لیکلے دے ۔ شاذونادر د خیال یو کېدو سبب دا دے چې دواړہ د تصوف د لاری لاروی دی ۔ د یوې نقطی تشریح کولو پہ وخت د دواړو خیالات یو شان شی ۔

نوټ ( چې بحر ، قافیہ او ردیف یو وی یوہ زمکہ ګڼلے کېږی . پہ پښتو شاعرۍ کښې ډېر کم بحرونہ مستعمل دی پہ غزل کښې د اکثرو شاعرانو بحرونہ یو شی ۔ )

حافظ او علی خان

دحافظ او د علی خان دواړہ د ھشنغر دوآبې سرہ تعلق لری ۔ دواړہ ھم عصر د مختلف سبک شاعران دی ۔ حافظ سبکِ خراسانی سرہ تعلق ساتی ۔ پہ سبکِ خراسانی کښې د شاعر زیات زور پہ معنیٰ مقصد او عبرت آموزۍ باندې وی ۔ علی خان د سبکِ ھندی پیاوړے غړے دے ۔ پہ سبکِ ھندی کښې تشبیھ در تشبیھ ، استعارہ، استعارہ بعید ، ابھام او مشکل پسندۍ خپلولے شی ۔ د شعر پہ ظاھری حسن باندې زور وی ، د خواصو شاعری دہ، عام او کم لوستے خلق ترې حظ نۂ شی اخستلے ۔ خو بیا ھم پہ حافظ او پہ علی خان کښې څۂ قدرونہ مشترک دی ۔ حافظ او علی خان دواړہ عالمان دی ۔ د دواړو پہ شاعرۍ کښې د عربۍ استعمال ډېر دے ۔ د حافظ غزل دے چې پہ دریو ژبو کښې دے عربی ، فارسی او پښتو د غزل څو اشعار وګورئ

اَیّھَاَ الغَافِلُ واز درد عشق بیخبری
نۂ لرې خیال د محبوبا در ھوا سیم وزری
لاَ تَصِلُ بلاَ وَسِیلَۃٍ بہ منزل دوست
پنځوس څوکۍ پہ لار کښې شتہ وسیلہ پنج ببری

دعلی خان دوہ شعرونہ

اشرف تور کالبد د جسم انسانی شۂ
تا ور اوبخښۂ خلعت د کرمنا
اھل علمو تہ سلام د علی خان دے
خصوصاً بیا من یتبع الھدیٰ

د حافظ نظم

اے داعی ھادی برھانہ پہ دیدار مې مشرف کړہ
نورانی بدرِتابانہ پہ دیدار مې مشرف کړہ

او د علی خان نظم

اے پہ حق د حق رھبرہ لاس د رب د پارہ راکړہ
ھم تر کل مخلوقات غورہ لاس د رب د پارہ راکړہ

دواړہ نظمونہ یو شان جوړښت یو بحر لری او دواړہ د نبی ؏ پہ شان کښې دی

د علی خان غزل دے

چې د خیال پہ لاسو تن د دلبر نیسم
د ھلک پہ دود پہ لاس کښې قمر نیسم

تورې زلفې سپین رخسار ورڅخہ غواړم
ځکہ خداے تہ لاس پہ شام وسحر نیسم

چرې اوښکې مې لاھُو نۂ کہ وېرېږم
پہ ژړا کښې ځکہ دواړہ بصر نیسم

پہ نرمۍ بہ رقیب خپل کړے نۂ وی
ځکہ بوټے د شرغشی زړور نیسم

عاقبت بہ مې غارمۂ د ھجر وریت کا
د اہ چتر بہ تر کومہ پہ سر نیسم

د کوڅې ګوټ بہ دې پرې نۂ ږدم رقیب تہ
افریدے شوم و مغل تہ خېبر نیسم

چې مې اوساتې د سپی رقیب لۂ شورہ
زۂ فقیر چې استانہ ستا د در نیسم

چې د پلۂ خاورې ئې باد راباندې راوړی
ھغہ خاورې بہ ئې پہ مښک وعنبر نیسم

وائیم اوس بہ د ھمزولو سرہ راشی
پہ ھر ځائے ورتہ د لوبو ګودر نیسم

چې ئې بوی د زلفو شتہ مناسب نۂ دی
چې بہ پوزې تہ د مښکو مجمر نیسم

زړۂ چې اوسوزی لا ښہ تازہ پختہ شی
پہ سکرو د ھجر ځکہ ځیګر نیسم

ستا و غاښو تہ څنګہ جوھر وائیم
ړوند خو نۂ یم چې بہ دُر پہ بعر نیسم

ستا د در فقیری ماتہ غنیمت شۂ
خاورې خټې بہ ئې پہ سیم وپہ زر نیسم

سودائی کہ ھمت ناک کہ دیوانہ یم
چې د عشق و درنو پېټو تہ سر نیسم

چې زر زر کہ خرام زرکې غوندې رود تہ
د ګودر غاړہ بہ ھر نمازدیګر نیسم

دم د بخت مې ئې پہ زلفو اثر نۂ کا
بې ھنرہ یم چې مار پہ ھنر نیسم

چې نۂ بار د حسن کوږ نۂ ازار خوږ کہ
موۓ کمر تہ ئی شم حېران شم کمر نیسم

کہ یو ګوټ شراب د خپلې جوټې راکړې
ھر یو څاڅکے بہ ئې پہ جامِ کوثر نیسم

کہ خلاص نۂ کړمہ دلې لہ شورو شرہ
علی خان بہ دې لمن پہ محشر نیسم

د غزل دا شرط پہ دې غزل نۂ منطبق کېږی چې غزل د شعرونو تعداد بہ دیارلسو زیات نۂ وی دلتہ نولس دی خو انداز ئې د غزل دے ځکہ ورتہ غزل لیکم ۔

د حافظ غزل

زۂ چې زلفې پېچ وخم د دلبر نیسم
د جلاد و تېرو تورو تہ سر نیسم

چې سرې سترګې سُور پېزوان سرۂ لب رایاد کړم
د اتش پہ سرو سروټکو ځیګر نیسم

چې مې کېوزی خیال پہ زړۂ د کږو وروځو
د کږو مونېش تہ زړۂ برابر نیسم

لونګین ئې تور ښامار سینہ ئې ګنج دے
ګنج بہ ھلہ شی حاصل چې اژدر نیسم

د دوبین ګمان پہ ما مۂ کړہ نادانہ
چې بہ بې د یار لہ درہ بل در نیسم

نمر زما دیار لہ مخہ نور موندلے
زۂ بہ څۂ لہ و بل مخ تہ نظر نیسم

چې پېغام ئې د اشنا پہ رښتیا راوړۂ
د رېبار ګفتار تہ سمع و بصر نیسم

کہ ساقی یو جرعہ لہ جامہ راکړہ
خم خانہ بہ ئې پہ حوضِ کوثر نیسم

پہ خندا بہ لب کُشاد غنچہ د مراد کړم
کہ ژړا عادت پہ وخت د سحر نیسم

کہ باد پہ ما غبار دکوڅې راوړی
بلا تر بہ ئې لہ مښک وعنبر نیسم

کہ د یار لطف خفی راباندې نۂ وې
د اغیار لارہ بہ څو پہ ھنر نیسم

پہ فرېب مې لرې باسی لہ نګارہ
د پدُول خبرې څنګہ باور نیسم

لہ سُرورہ مې جارباسی و ثُبور تہ
بد سګال بہ سخت پہ ورځ د محشر نیسم

چې یې جد زمونږ خارج کړو لہ جنتہ
لوے دښمن بہ راندہ یو جادوګر نیسم

زۂ حافظ بہ ورسم د یار تر څنګہ
کہ رسوم د مصطفیٰ پہ سیر نیسم

د حافظ فرح سرور د یار وصال دے
کہ پہ جنت الفردوس کښې مقر نیسم

دا غزل پہ وولسو اشعارو مشتمل دے خو آنداز ئی د غزل دے ۔ ضروری نۂ دہ چې د قصیدې د ټولو اشعارو خیال پہ یوہ نقطہ مرکُوز وې خو اکثریت د یو خیال وضاحت کوی ۔ پہ غزل کښې ھر شعر جدا اکائی وی ۔ ھر شعر خپلہ جدا پورہ معنیٰ ورکوی ۔ کہ د دواړو غزلو پہ لفاظۍ باندې غور اوکړے شی تر ډېرہ حدہ پورې یوہ دہ ۔ پہ zغزلو کښې ډېر اشعار داسې دی چې مجاز او حقیقی دواړہ معنې ترې راوځی ۔ دا پہ قاری باندې دہ چې ھغہ کوم طرف تہ مائل دے ۔